nr159
september-oktober 2012

Dit nummer kwam tot stand in samenwerking met Koen Brams.

De academisering van het kunstonderwijs

Zes jaar geleden wijdde De Witte Raaf een nummer aan ‘kunst en onderzoek’. Met de academisering van het Europese onderwijs – een gevolg van de afspraken die gemaakt werden in het zog van de Bolognaverklaring van 1999 – was toen nog nauwelijks een begin gemaakt en het doctoraat in de kunsten, dat kunstenaars moest toelaten tot doctor te promoveren, was nog een vage wensdroom. In 2012 dendert de trein van de academisering door de kunstscholen en zijn de eerste doctoraten in de kunsten een feit. Het is een goede aanleiding om terug te blikken op de hervormingen van het kunstonderwijs in de afgelopen decennia en de huidige stand van zaken in onderwijsland kritisch in ogenschouw te nemen.

In het eerste deel van dit nummer bespreken we het kunstonderwijs in algemene zin waarbij we terugkeren naar 1987, 12 jaar vóór de totstandkoming van de Bolognaverklaring. In dat jaar realiseerde Jef Cornelis de televisiefilm 3 x kunstonderwijs, waarin vier Vlaamse kunstinstituten werden geportretteerd: de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten te Gent, de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten te Antwerpen, het Nationaal Hoger Instituut (dat toen nog op de terreinen van de Koninklijke Academie in Antwerpen gevestigd was) en het Hoger Sint-Lukasinstituut te Brussel. In een interview met Cornelis gaan Koen Brams en Dirk Pültau in op de realisatie van de film en de persoonlijke visie van Cornelis op kunstonderwijs — Cornelis liep niet alleen zelf academie (in Amsterdam), hij was ook actief als docent (onder meer in Sint-Lukas, Brussel). Dat een reflectie op kunstonderwijs voor de nodige controverse kan zorgen, blijkt uit de receptie van 3 x kunstonderwijs: niet alleen de kunstonderwijswereld stond in rep en roer in 1987, zelfs de Kabinetschef van de Gemeenschapsminister van Onderwijs en Vorming bewoog hemel en aarde om de openbare omroep op andere gedachten te brengen. Tevergeefs.

De omstreden film biedt nog steeds stof tot discussie. In ‘Morgen is alles anders’ een paneldiscussie met Guillaume Bijl, Vaast Colson en Guido Goossens die in november 2011 plaatsvond in het Middelheimmuseum te Antwerpen, verwoordde Goossens het als volgt: “De problemen die de film aankaart, zijn (…) nog steeds heel erg actueel. Een van de discussies die in de film wordt gevoerd, heb ik nog zeer recentelijk gehad met de docenten van de academie. Wanneer moet je beginnen met het onderwijzen van filosofie?” In dit nummer wordt de volledige discussie gepubliceerd. Zowel de in de film aangestipte problemen komen aan bod als de recente ontwikkelingen, met name de academisering, het doctoraat in de kunsten en de institutionele hervormingen en hun impact op het onderwijs. Dezelfde onderwerpen passeren de revue in een interview dat Wouter Hillaert voerde met Bart Meuleman, tot voor kort actief als docent aan de opleiding Kleinkunst van het Koninklijk Conservatorium van de Artesis Hogeschool in Antwerpen. Moegetergd door voortdurende besparingen, toenemende bureaucratisering, permanente institutionele hervormingen en lamentabele infrastructurele omstandigheden hield hij in 2011 de eer aan zichzelf. “In elk geval, als er een alternatief denkbaar is, zal het uit de sector zelf moeten komen,” zo besluit Meuleman die in dat verband de onafhankelijke dansschool P.A.R.T.S. van Anne Teresa De Keersmaeker als een model naar voor schuift. Dat P.A.R.T.S. inderdaad een andere — met name een op de kunst toegesneden — pedagogische omgeving biedt, blijkt uit het essay van Rudi Laermans waarin hij zijn ervaringen als lesgever in de dansschool afzet tegen deze als docent aan de faculteit Sociologie van de Katholieke Universiteit Leuven.

In het tweede deel van dit nummer gaan we uitgebreid in op een van de belangrijke facetten van de academisering: kunst als onderzoek in het algemeen en het doctoraat in de kunsten in het bijzonder. Een heldere analyse van de Nederlandse situatie wordt door Guido Goossens aangeleverd in een bijdrage over het boek The Artist as Researcher (samengesteld door Janneke Wesseling). Dirk Pültau bespreekt The Conflict of Faculties. Perspectives on Artistic Research and Academia, het boek waarop Henk Borgdorff eerder dit jaar promoveerde aan de Universiteit Leiden. Hans Maria De Wolf geeft toelichting bij de faling van het Brussels Model, zijn eigen poging om het doctoraat in de kunsten op een zinnige manier in te vullen. Diverse korte interviews met Belgische en Nederlandse kunstenaars, curatoren, kunstcritici en kunsttheoretici flankeren laatstgenoemde drie bijdragen.

Besluiten doen we met de woorden van Narcisse Tordoir in 3 x kunstonderwijs: “Laten we hopen dat de (…) op tafel gesmeten problemen in een verder gesprek over het kunstonderwijs (…) uitgediept kunnen worden”. Het woord is nu aan de beleidsverantwoordelijken.

ESSAYS

‘In Vlaanderen kan je niets doorbreken’

Interview met Jef Cornelis over de televisiefilm 3 x kunstonderwijs

Koen Brams, Dirk Pültau

‘Morgen is alles anders’ — Over kunstonderwijs (in Vlaanderen, Nederland en Duitsland)

Panelgesprek met Guillaume Bijl, Vaast Colson en Guido Goossens, gemodereerd door Koen Brams

Koen Brams

Gesprek met Bart Meuleman

Wouter Hillaert

Disciplinerend of beweeglijk denken

Over de mogelijke inzet van theorieonderwijs

Rudi Laermans

Alle macht aan de universiteiten

Over The Conflict of Faculties. Perspectives on Artistic Research and Academia van Henk Borgdorff

Dirk Pültau

Korte interviews over academisering met diverse betrokkenen.

Camiel van Winkel, Anna Tilroe, Suchan Kinoshita, Cornel Bierens, Carel Blotkamp, Michael Van den Abeele, Guillaume Bijl, Leen Voet, Geert Bekaert, Dirk Snauwaert, Gert Verhoeven

Le loup sonne le chien

Een terugblik op 6 jaar onderzoek in de kunsten

Hans De Wolf

ENGLISH SUMMARY


→ read more

Jacques Lizène – Small mediocre drawing on stripped paper, graphite on paper, 1966 (courtesy galerie Nadja Vilenne, Liège)

Jacques Lizène responds to the editors’ invitation to contribute to an issue on ‘art education, academisation and artistic research’. A pencil drawing of a shitting dog is accompanied by the following text: ‘It’s all about (a) point of view(s). Those who are all for it are wrong. Those who are against it aren’t right’ (Jacques Lizène, 2012).

Jacques Lizène – artistic research

 

Koen Brams & Dirk Pültau – Jef Cornelis

This in-depth interview with former Flemish television maker Jef Cornelis discusses the film 3 x kunstonderwijs (3 x Art Education), made in 1987 in collaboration with Chris Dercon. Cornelis and Dercon visited three art schools in Flanders and Brussels: the Royal Academy of Fine Arts (Ghent), The Royal Academy of Fine Arts (Antwerp) and Sint-Lukas Hogeschool (Brussels). Through discussions with the three institutes’ directors, guests from the art world, teachers and students, they develop a critical view on the ‘state of art education’ in Flanders. As a second theme in the interview, Cornelis reflects on his personal experience as a teacher at one of these institutes, namely Sint-Lukas.

Jef Cornelis – history of television – Art education

 

‘Tomorrow everything will be different’ — On Art Education (in Flanders, The Netherlands and Germany). A panel discussion with Guillaume Bijl, Vaast Colson and Guido Goossens, moderated by Koen Brams

An edited version of a public panel discussion on art education in Flanders, the Netherlands and Germany, staged on 19 November 2011 in the Middelheim Museum, Antwerp. The discussion starts with a reflection on Jef Cornelis’s aforementioned film of 1987, which was screened ahead of the panel discussion. The participants reflect on the difference between the situation in 1987 and nowadays, discussing topics like the organisation of art education, the relation between the art school and the art world, and the place of theory and reflection within art education. Finally the consequences of the Bologna process and the so called ‘academisation’ of art education are tabled, as are potential alternatives to these educational reforms.

Art education – Bologna process – PhD in the arts

 

Wouter Hillaert –Conversation with Bart Meuleman

This conversation with writer and theatre-maker Bart Meuleman commences with his experience as a teacher within the Cabaret program of the Antwerp Royal Conservatory, part of the Artesis Hogeschool, between 2003 and 2011. It discusses the negative consequences of the 1994 decree concerning colleges within the Flemish Community that instigated the amalgamation of many schools, including Studio Herman Teirlinck and the Antwerp Conservatory. Hillaert and Meuleman consider the effects of the Bologna process on the quality of the Cabaret training program. The story ends with Meuleman’s departure from the school in 2011.

Artesis Hogeschool, Antwerp – Bologna process

 

Rudi Laermans – Disciplining Thought vs. Nimble Thinking: Possible Stakes of Teaching Theory

In this essay the author starts from his personal experiences as a theory teacher to compare two educational settings and their respective approaches to the teaching of theory. On the one hand, Laermans teaches social theory at a Flemish university, the KU Leuven. On the other hand, he teaches theory classes at the Brussels based international dance school PARTS. The author analyses how the university – especially in the ‘post Bologna age’ – addresses its students as ‘consumers’ and how this corresponds with a type of ‘theory teaching’ as ‘mediation of validated information’ packed in ‘teaching units’, the ‘quality’ of which, ‘learning objectives’ and ‘ability to study’ by the ‘norm student’ are regularly assessed by different ‘stakeholders’. In contrast to this neoliberal type of standardized education Laermans describes how the conditions at PARTS create space for a performative type of teaching, for ‘doing theory’, where the accent shifts to the living encounter between theoretical concepts or insights and the students’ co-thinking.

Learning theory – KU Leuven (University) – P.A.R.T.S (dance school, Brussels)

 

Guido Goossens – The artist as researcher. On the emergence of a new discipline

Goossens reflects on different problems concerning artistic research starting from the reader See it Again, Say it Again. The Artist as Researcher edited by Janneke Wesseling and published by Valiz in 2011. He questions the reorganization of higher art education in accordance with academic norms by pointing to the different status of theory within an academic and art highschool [hogeschool] context. He also criticizes the fiction of the university as a free space and laboratory for autonomous art production liberated from the pressure of the market. His essay analyzes the contradictions that inhabit the notion of artistic research, which combines the notions ‘art’ and ‘science’, and thus inevitably struggles with the incompatibility of two kinds of assessment criteria, linked to the art world and to science respectively.

Artistic Research – Janneke Wesseling

 

Dirk Pültau – All power to the university

This is a review of the book The Conflict of the Faculties. Perspectives on Artistic Research and Academia by Henk Borgdorff, a publication of the author’s PhD, which was defended on 24 April at the University of Leiden. Pültau criticizes Borgdorff for his ruthless obsession with academic formats and his one-sided attempt to impose them on art production in the form of ‘artistic research’; for his different false strategies to legitimize ‘artistic research’; and for his irrational belief in the supremacy of academic knowledge production.

Artistic Research – Henk Borgdorff

 

Hans Maria de Wolf – ‘Le loup sonne le chien’. Looking back on six years of research in the arts 

This contribution looks back on six years of research in the arts from an insider’s point of view. De Wolf himself tried to develop his own educational model (the so-called ‘Brussels Model’) as a response to the new obligations of ‘academisation’. The model was based on the idea of a free encounter between two types of knowledge, that of artists and that of researchers.

Artistic Research (Research in the arts)

 

← back