Sammy Baloji. Copper thread, Rubber thread, Sugar thread

In de zomer van 1575 reist Hendrik III, koning van Frankrijk en Polen, naar Venetië, waar hij onthaald wordt met een feest van verschillende dagen. Er is eten en drinken in overvloed, er is vuurwerk langs de oevers van het Canal Grande, er is muziek en dans en er zijn jonge vrouwen die hun mooiste jurken dragen, gemaakt van witte zijde. Het hoogtepunt is het gigantische banket in het Palazzo Ducale, met een tafel vol beelden gemaakt van suiker. Een halve eeuw eerder, in 1521, maakt Albrecht Dürer tijdens een verblijf in Antwerpen een tekening van een zwarte vrouw, genaamd Katharina: een tot slaaf gemaakte dienaar van João Brandão, handelsvertegenwoordiger van de Portugese koning. Beide gebeurtenissen inspireerden de tentoonstelling van Sammy Baloji (1978) in Kunsthal Extra City. Antwerpen en Venetië waren in de zestiende eeuw internationale handelscentra, nauw verbonden met een opkomend koloniaal netwerk. Zowel de dienaar Katharina als het suikerwerk op het banket waren handelswaar, meegebracht door Europese reizigers uit de kolonies.

Seeing Katharina (2026) is een van de twee tapijten in de tentoonstelling. Baloji gebruikt het door Dürer getekende hoofd van Katharina, maar geeft haar een lichaam, gehuld in een jurk van witte zijde, zoals de vrouwen in het Venetiaanse palazzo. In tegenstelling tot de tekening van Dürer kijkt Katharina, omringd door Vlaamse gordijnen en wandtapijten, zelfverzekerd voor zich uit. Even trots houdt ze in haar hand een embleem van het Koninkrijk Kongo. Zij wordt de spin in het web van Baloji. Het tapijt hangt bij de geluidsinstallatie Le fil de sucre pourpre de Muholo (2024), waarin de suikerdraad in dat web nu eens koperdraad wordt en dan weer een draad van rubber. Zo brengt de kunstenaar een geschiedenisles die eeuwenlang extractivisme, slavernij en artistieke productie met elkaar verweeft.

De wandtapijten in de tentoonstelling lijken gemaakt op maat van de kerk die Extra City gebruikt als expositieruimte. Toch is dat slechts schijn, want Seeing Katharina is tegelijk met deze tentoonstelling ook te zien in het eerste Congolese paviljoen op de Biënnale van Venetië. Een ander geluidswerk, Missa Utica, was in 2024 al te zien als een livevoorstelling tijdens het KunstenFestivaldesArts in Brussel. Het werk van Baloji is op verschillende manieren inzetbaar en het functioneert zelf als deel van een netwerk in een internationale hedendaagse kunstcontext, inderdaad van Antwerpen tot Venetië.

Baloji brengt parabels. Ook dat lijkt een keuze op maat van de kerk: verzonnen verhalen waarvan de achterliggende waarheid te vinden is in de biechtstoelen. Hij maakt van deze plek opnieuw een verhalenmachine die de realiteit omvormt tot fantastische fictie – verheffend, stichtend. De ware geschiedenis van de tot slaaf gemaakte dienster Katharina ontwikkelt zich tot een mogelijke geschiedenis, over de in witte zijde getooide edelvrouw die ze had kunnen zijn.

Hoewel hij is verdwenen in de plooien van het verleden, was er een tijd waarin de relaties tussen Europese en Afrikaanse koninkrijken helemaal anders verliepen. Het tweede tapijt, Rethreading Indies (2025), combineert Baloji met het andere geluidswerk: Missa Utica. Om de link met de ontwijde kerk in Antwerpen nog extra in de verf te zetten: hij vond voor dit werk inspiratie in de Missa Luba, een Latijnse mis die hij combineert met traditionele muziek uit Katanga en Kassai. Het tapijt verwijst naar een scène waarin Nederlandse ambassadeurs hulde brengen aan koning Garcia II van het Koninkrijk Kongo. Het geluidswerk volgt het traject van de eerste zwarte katholieke bisschop, verweven met de geschiedenis van Kongo in de vijftiende eeuw en de vroegchristelijke missies in Afrika.

Opnieuw leidt de kunstenaar zijn publiek naar de biechtstoelen voor de waarheid achter zijn verhalen. Daar hangt de ets met de knielende en buigende Nederlandse ambassadeurs aan het hof van Garcia II – een werk uit 1668, naast een tekst met de historische context, waarin het Koninkrijk Kongo (dat bestond van 1395 tot 1914) in 1483 met de Portugezen in contact kwam. Daar ontstonden de diplomatieke contacten waarvan de uitgewisselde goederen en objecten tussen Afrika en Europa nog altijd de sporen dragen.

Het zijn de fragmenten uit die verhalen die Baloji verder uit elkaar trekt. Utica is de oude naam van Tunesië, of de plaats waar de eerste zwarte bisschop door de katholieke kerk naartoe gezonden werd zonder er ooit aan te komen. In de poëtische tekst die hij zelf schreef bij zijn muzikale compositie, laat Baloji de geschiedenis evolueren van een sprookje tot een horrorverhaal. Dat ontspoort op het moment dat mensen uitgewisselde handelswaar worden. Het gebeurt bijna ongemerkt, in de gefragmenteerde opbouw van zijn werk, geïnspireerd door parabels en traditionele Afrikaanse verhalen.

Fictie en realiteit, wat had kunnen zijn en wat geweest is, lopen door elkaar. En dan is de techniek van het tapijt opnieuw een goede keuze. Het lijken wandtapijten, maar dat zijn ze niet. Ze hangen niet aan de wand, maar in het midden van de ruimte. Ze tonen hun voor- en hun achterkant, als de voor- en de achterkant van een verhaal. Dat blijkt bij Rethreading Indies: het beeld van de ambassadeurs in de gebruikte gobelintechniek draait zich om als een negatief. Wat zwart is wordt wit, wie blond is wordt zwart. Die achterkant van het verhaal, daarin zit het monsterlijke, het geweld van de persoonlijke geschiedenis. De waarheid komt in fragmenten.

Deze tentoonstelling is ook de plaats waar Sammy Baloji zijn doctoraat in de kunsten verdedigde, over de koloniale geschiedenis en de postkoloniale verhoudingen tussen Congo en het Westen. De werken vormen slechts een fractie van zijn oeuvre, en toch tonen ze hoe elk werk in elke nieuwe constellatie rijker wordt aan betekenis. Terwijl hij de waarheid geweld aandoet, verplicht hij ons telkens weer om na te denken over de beelden en verhalen uit de koloniale geschiedenis.