Schaarste en overvloed
Omdat eten een menselijke basisbehoefte betreft, vroeg het ongetwijfeld weinig verbeelding om een scène te filmen waarin een maaltijd delen een belangrijke rol speelt. Meer nog dan andere bekende vroege films van de gebroeders Lumière, zoals L’Arrivée d’un train en gare de La Ciotat (1896) of La Sortie de l’usine Lumière à Lyon (1895), ontroert Repas de bébé met de intieme huiselijkheid en de expliciete gastvrijheid van een eettafel die in scène gezet is, maar toch authentiek en gemoedelijk overkomt, als een uitnodiging voor een cinematografisch diner.
In de filmcultuur zijn er voldoende voorbeelden van dergelijke rituelen: de eettafel of het sociale ritueel van de (gedeelde) maaltijd verschaft, ongedwongen en natuurlijk, informatie over culturele tradities, sociale patronen en rollen, over gebruiken en etiquette en over positie of status. Net zoals we met voedselgewoonten waarden en idealen uitdrukken of overdragen, gebeurt dat ook met de representatie van voedsel en eetcultuur in films. Voor een filmmaker is de eettafel bovendien een dramaturgisch interessante plek, waar personages worden samengebracht om onderlinge verhoudingen of eventuele spanningen weer te geven. Wat telt is wie mee aan tafel zit en waar, net als wat er op tafel staat.
Naast de huiselijke tafel hebben ook andere eetgelegenheden een centrale plaats in de filmgeschiedenis: de boerentafel, het kampvuur, het dorpscafé, het sterrenrestaurant, het straatkraampje en het staatsbanket. Hetzelfde geldt voor alles wat te maken heeft met het verzamelen en bereiden van maaltijden: akkers of gaarkeukens, slachthuizen of industriële voedselfabrieken, ouderwetse stoven of de moderne keuken van de hobbykok. In de fotografische en digitale archieven van de filmgeschiedenis nemen voeding en alles wat erbij komt kijken een prominente plaats in. Bovendien is ook de filmervaring zelf nauw verbonden met voedselconsumptie. Er zijn weinig andere culturele activiteiten (met uitzondering van festivals en concerten) die op een sociaal aanvaarde manier gepaard kunnen gaan met eten en drinken. Hoewel puristen of cinefielen geregeld hun ergernis uiten over popcorn of bier in de zaal, staat in veel bioscopen het consumeren centraal.
Meer dan een eeuw aan cinematografische beelden van proeven, verorberen, nuttigen, degusteren, smullen, schrokken, vreten, peuzelen en schransen – of van hunkeren, smachten en snakken naar eten – heeft geleid tot de aparte categorie van de ‘eetfilm’. In het boek Reel Food. Essays on Food and Film uit 2004 spreekt filmwetenschapper Anne L. Bower van food films als voedsel of eetcultuur er ‘een hoofdrol’ in krijgt toebedeeld. Een logisch gevolg is dat bepaalde activiteiten (verzamelen, produceren, koken, eten) of dramatische arena’s (boerderijen, restaurants, keukens, eettafels) het subgenre hebben gedomineerd. Voor Bower is het vooral van belang dat de filmmaker ‘kwesties rond identiteit, macht, cultuur, klasse, spiritualiteit of relaties’ tot uitdrukking brengt via eten en drinken. De definitie kan echter verruimd worden naar alle films waarin voedsel of eetrituelen nadrukkelijk aan bod komen in een geheel van betekenissen en stilistische keuzes, en dus ook in de karakterisering, in het plot of thema – ook als er slechts in één enkele scène gegeten wordt of als het ontbreken, de overvloed of de verspilling van voedsel een thema is.
‘Hongerfilms’ tonen de wereld als een plek van tekort en schaarste, van een fundamenteel gebrek aan voedsel, of van de ongelijke verdeling ervan die een menswaardig bestaan in de weg staat. De honger die daaruit volgt kan fysiek, emotioneel, existentieel of spiritueel zijn. Hongerfilms horen niet bij een specifiek moment in de geschiedenis. Ze overschrijden de grenzen van genres – historische drama’s, horrorfilms, oorlogsfilms, thrillers en zelfs komedies. Een voedseltekort kan veroorzaakt worden door armoede, door oorlog of andere gewelddadige conflicten, door de meedogenloosheid van de natuur (mislukte oogsten, gezonken vissersboten, natuurrampen), door verstoorde voedselketens (pesticiden, vervuiling, grondverarming) of door al dan niet zelfgekozen uithongering (anorexie, hongerstaking, opsluiting). De voorspelbaarheid van honger is een belangrijke factor in films over avonturiers of ontdekkers (Shackleton (2002) van Charles Sturridge, Aguirre, the Wrath of God (1972) van Werner Herzog, Into the Wild (2007) van Sean Penn) en speelt mee in films over verloren bataljons, een subgenre van oorlogsfilms, zoals Fires on the Plain (1959) van Kon Ichikawa of Unbroken (2014) van Angelina Jolie: een geïsoleerde groep of een individu moet zien te overleven met een minimum aan levensmiddelen. De extreemste vorm van hongeren kan leiden tot kannibalisme, naar het historische voorbeeld van de Donner Party, een groep pioniers die in 1846 vast kwamen te zitten in de sneeuw van de Sierra Nevada. Recentere films draaien rond een gelijkaardig incident, zoals Alive (1993) van Frank Marshall of het avonturiersdrama Life of Pi (2012) van Ang Lee.
Naast natuurlijke overmacht is voedselschaarste ook een kwestie van klassenstrijd. De volle maag behoort de rijken toe, de rammelende maag is het lot van de have-nots. Voor de vaak geïdealiseerd voorgestelde zwerver of avonturier, veelvuldig vertolkt door Charles Chaplin of door Michel Simon in Boudu sauvé des eaux (1932) van Jean Renoir, is leven met schaarste een gevolg van sociale status of het gebrek eraan. The Gold Rush (1925) van Chaplin, overigens deels geïnspireerd op het verhaal van de Donner Party, is ook een hongerfilm: eten staat centraal en de grappen vertrekken vanuit (een gebrek aan) voedsel. Het personage van de tramp of ‘de eenzame goudzoeker’ raakt ingesneeuwd in een hut in de desolate natuur van Klondike in Alaska. In de bekendste scène trekt de komiek een bouillon van zijn versleten schoen, fileert het kromgetrokken leer als een vis en verorbert zijn veters als spaghetti. Het is een voorbeeld van visuele slapstick waarbij een metafoor in mime voor humor zorgt: Chaplin maakt van een object dat duidelijk geen voedsel is toch een maaltijd. In werkelijkheid was de schoen een replica gemaakt van drop.
Later in de film verplaatst de actie zich van de wildernis naar een pioniersdorp. Nog steeds is eten een prioriteit voor de armtierige goudzoeker, maar nu draait het niet langer om overleven. Charlie hoopt dat hij met een romantisch diner het hart zal winnen van Georgia, een aantrekkelijke danseres uit de lokale saloon. Om het diner te kunnen betalen, bedelt hij geld bij elkaar of laat hij zich betalen voor het ruimen van sneeuw. Helaas komt Georgia niet opdagen. The Gold Rush introduceert een andere soort knagende honger, namelijk die naar liefde en genegenheid. In een opmerkelijk en enigszins ‘vals’ slotakkoord is de goudzoeker opgeklommen tot de klasse van de gevulde buiken.
Zwerven is niet alleen eigen aan westerse cinema. Raj Kapoor, een van India’s meest succesvolle Hindi regisseur-acteurs, liet zich inspireren door de tramp van Chaplin. Ook de invloed van het neorealisme op de Indiase film buiten de mainstream is opmerkelijk: de figuur van de zwerver of dakloze vertegenwoordigt vaak de lagere of gemarginaliseerde klasse. Ladri di biciclette (1948) van Vittorio de Sica was belangrijk voor het werk van de gevierde Bengaalse regisseur Satyajit Ray. In de bekende restaurantscène uit de klassieker van De Sica wordt zonder woorden duidelijk gemaakt dat er twee manieren zijn om een bord pasta te benaderen: als een hongerige of als een verzadigde. Eten en eetrituelen zijn niet hetzelfde voor elk kind; onbezorgde restaurantbezoeken zijn een burgerlijk privilege. De eerste film van Ray, Pather Panchali (1955), erkent nadrukkelijk het belang van een menswaardige maaltijd in een wereld vol schaarste: honger noopt wanhopige moeders tot strengheid, maakt (fruit)dieven van kinderen en sluit solidariteit met zwakkeren zoals ouderen en zieken uit. Distant Thunder (1973), over de door mensen veroorzaakte hongersnood van Bengalen in 1943, voorzag Ray van een hoopvoller eindbeeld: de laatste rijstkorrel wordt wel gedeeld, hoe onzeker de toekomst ook blijft.
In het werk van de Bengaalse regisseur Ritwik Kumar Ghatak keert honger in verschillende betekenissen terug. Als geëngageerd schrijver en theatermaker zag hij film als het ideale medium om een groter publiek te bereiken. Ghatak woonde en werkte in het verscheurde Bengalen, de regio die na de onafhankelijkheid van India in 1947 werd opgedeeld in een Indiase provincie en Oost-Pakistan. Trauma, scheiding en verlies, gekoppeld aan (post)koloniale, imperialistische en kapitalistische kritiek, vormen een constante in zijn werk. In de coming-of-agefilm The Runaway (1959) heeft het achtjarige hoofdpersonage Kanchan een grote eetlust. Dat is niet abnormaal voor een kind in volle groei, maar de permanent knorrende maag van Kanchan is een metafoor voor leergierigheid en voor het verlangen de wereld te ontdekken. Bovendien is zijn honger problematisch, want hij eet vaak meer dan wat beschikbaar is. Voor Kanchan staan eten en gevoed worden gelijk aan zich geliefd en beschermd voelen en hij stelt die associatie aanvankelijk niet in vraag. Na een conflict met zijn vader loopt hij weg van huis en belandt hij in Kolkata, waar hij geconfronteerd wordt met systematische voedselschaarste. Eeuwige honger wordt een zwakte die door anderen kan worden uitgebuit om hem en andere thuisloze of weggelopen kinderen te lokken. Het verschil tussen arm en rijk, tussen privilege en achterstand, tussen ontworteld en geaard – en uiteraard tussen de verschillende kasten – is in de eerste plaats het verschil tussen een lege en een volle maag. Kanchans behoefte aan eten resoneert met het belangrijkste thema in het oeuvre van Ghatak: het trauma en de sociaal-economische nasleep van de opdeling. Het Bengalen van voor 1947 is een soms geïdealiseerde plek vol vrede en voorspoed – misschien niet van voedselweelde, maar dan toch van gemoedelijk gevulde magen. De opsplitsing van het Bengaalse woongebied en de gedwongen ontheemding lieten zich onder andere voelen in een plotse en verlammende armoede. De honger van Kanchan verwijst naar de Bengaalse ziel en cultuur en Ghatak weet maar al te goed dat honger lijden vooral vernederend is.
Het mensonterende neveneffect van hongersnood maakt het tot een veelvuldig gebruikt oorlogswapen. Omgekeerd kan het ook als wapen tegen onderdrukking worden ingezet. In het verhaal van de Ierse onafhankelijkheidsstrijder Bobby Sands, in 2008 door Steve McQueen verfilmd als Hunger, is honger een politieke daad, als een van de laatste beschikbare vormen van verzet in gevangenschap. De karige titel is op z’n minst een uitnodiging om de betekenis van het begrip niet eenduidig te interpreteren. Als eten iets zegt over onszelf en onze impliciete opvattingen, dan kan het weigeren van voedsel – in het geval van Hunger de weigering om gevoed te worden door een systeem – even veelzeggend zijn. Sands voedt zich uitsluitend met overtuigingen en standpunten; zijn hongerige, aftakelende lichaam wordt zo een manifest dat voor zichzelf spreekt.
Weigeren te eten als een vorm van protest kan ook in een lichtvoetiger context. In de stomme film Daddy-Long-Legs (1919) van Marshall Neilan komt het rebelse weeskind Judy Abbott (een rol van Mary Pickford) in opstand tegen de dagelijkse portie pruimen die zij en de andere kinderen voorgeschoteld krijgen. ‘The lives of us orphants [sic] is just one darn prune after another,’ zo begint haar opruiende speech. Aan de great prune strike wordt echter gauw een einde gemaakt. Judy en haar handlanger moeten zonder eten buiten gaan staan, wat gezien de context een halfslachtige straf is. Daddy-Long-Legs en Hunger zijn geen eetfilms volgens de strikte definitie, maar ze koppelen voedsel wel aan ontvoogding, zelfbestendiging en vrijheid. Het onderscheid tussen een lege en een volle maag is het enige verschil dat ertoe doet.
Er zijn ook films die de wereld tonen als een plek van overdaad en overschot. Veel of te veel voedsel is even bepalend en potentieel schadelijk als een tekort. Overdaad kan leiden tot gulzigheid, spilzucht, indigestie en zelfs de dood. De Romeinse decadentie, in de antieke oudheid beschreven in Satyricon van Petronius, werd verfilmd door Federico Fellini in 1969, maar ook middeleeuwse banketten en de ‘breugeliaanse’ overdaad op boerenfeesten komen in films aan bod, net als alle andere vormen van feesten en vieringen: trouwpartijen, huwelijken en kerstdiners. Schransen is vaak een voorrecht van de aristocratie of de bourgeoisie, of wordt door religieuze regels bepaald. Net als in de beeldende kunsten wordt te veel eten in films vaak gerepresenteerd als een waarschuwing tegen excessen, of als een voorbode ervan.
In het alom gekende La grande bouffe (1973) van Marco Ferreri besluiten vier mannen om zich dood te eten, te drinken en te neuken. De satirische film grossiert in decadentie, vulgariteit en onbeschaamdheid en legt onze dagelijkse consumptiedrang genadeloos bloot. Het indrukwekkende schouwspel van schrokken en vreten creëerde ongemak bij het publiek, niet het minst omdat de vier mannen, vertolkt door de crème van Europese arthouse-acteurs, ook nog eens welgestelde en cultureel onderlegde estheten vertolkten – acteur Michel Piccoli citeert uit Hamlet, maar spreekt tegen een varkenskop in plaats van tot een schedel. Zowel fascinerend als afstotend groeide La grande bouffe uit tot de bekendste film van Ferreri, die in interviews echter met klem ontkende dat hij de kijker een spiegel wilde voorhouden. Zijn film zou over niets anders gaan dan wat er te zien is: eten, drinken en neuken. Elk moreel oordeel zou ten laste van de toeschouwer liggen. Alle intenties van de regisseur ten spijt, bevestigt La grande bouffe dat menselijke waardigheid niet alleen aangetast wordt door te weinig, maar ook door te veel eten.
De gevolgen van ongebreidelde appetijt, weliswaar met minder obscene en expliciete beelden, werden al veel vroeger op de korrel genomen in het negen minuten durende Dream of a Rarebit Fiend (1906) van Edwin S. Porter. Een gulzige man drinkt liters bier en propt zich vol met Welsh Rarebit, een gerecht van gesmolten kaas op toast. Na de vreetpartij waggelt hij terug naar huis en valt hij uitgeteld in bed. Wat volgt is de ludieke dramatisering van zijn indigestie: drie kleine demonen kruipen uit een dampende pot gesmolten kaas om hem met een pikhouweel, een drietand en een spade op het hoofd te slaan. Zijn bed begint rond te tollen, het komt los van de vloer en vliegt vervolgens over de nachtelijke stad. De arme stakker blijft met zijn nachtkleed aan de windroos van een torenspits hangen en draait nog enkele rondjes voor hij weer in zijn bed wordt gegooid. Los van de morele les over de gevolgen van gulzigheid, worden de kijkers vooral geacht te lachen met de zelfgezochte en verdiende miserie. Humor haalt het van moraliteit, maar de onderliggende gedachte blijft: wie schrokt, zondigt en betaalt daarvoor een prijs.
Niet elke feestelijke eetfilm is echter even stellig op moreel vlak. Soms wordt een feestmaal of een banket in beeld gebracht als een sociaal gelegitimeerde, exclusieve of uitzonderlijke gelegenheid: culinair plezier, geserveerd in verschillende gangen, is dan net een uiting van verfijning en beschaving. En toch schrijven de etiquette en de beleefdheid opnieuw voor dat schrokken niet wenselijk is. In Babette’s Feast (1987) van de Deen Gabriel Axel, een verfilming van een kortverhaal van Karen Blixen (onder het pseudoniem Isak Dinesen), staan de sensuele geneugten van een feestdis tegenover de ascetische idealen van een puriteins wereldbeeld. Aan het einde van de negentiende eeuw nemen de twee ongetrouwde dochters van een protestantse dominee (de stichter van een religieuze gemeenschap) een Franse vluchtelinge in huis als dienstmeid en kokkin. Babette introduceert vervolgens culinair plezier in een gemeenschap waarin de ziel steeds primeerde op het lichaam. Voor Babette is koken een kunst die staat voor verfijning en schoonheid. Op een dag wint ze de loterij, zodat ze niet langer verplicht is om voor de zussen te werken. Tijdens het Franse diner, dat Babette als afscheid wil bereiden en dat ze zelf betaalt, wordt niet geschrokt, maar het zevengangenmenu met aangepaste wijnen overschrijdt ruim de grenzen van wat aanvaardbaar is binnen de zelfopgelegde soberheid van de commune. Door haar toedoen ervaart de religieuze gemeenschap een zintuiglijk ontwaken dat door hun geloofsovertuiging werd onderdrukt. Is de nabijheid tot God enkel via ascetisme en strengheid mogelijk, of kunnen ook weldadigheid, vrijgevigheid en gastronomisch genot daarvoor zorgen? Het kleine fortuin van Babette is na het feestmaal al meteen opgesoupeerd, maar voor haar is het geld niet verspild: het diner kostte exact wat het waard was.
Van alle komische filmgenres hanteert vooral de slapstick voedsel gericht als aanleiding, accessoire of punchline voor een goede mop. Zowel de achteloos neergegooide bananenschil als de welgemikte slagroomtaart dienen hetzelfde doel: pompeuze pretenties ondermijnen, chaos creëren en het publiek doen lachen. Vooral de grap met de pie-in-the-facewordt met het genre geassocieerd, ook dankzij het klassieke hoogtepunt The Battle of the Century (1927) van Clyde Bruckman, waarin Laurel en Hardy deelnemen aan het meest epische taartgevecht uit de filmgeschiedenis. In deze specifieke subcategorie van het voedselgevecht, die ook banden heeft met het gooien van moddertaarten, kan de subversieve kracht van de gecreëerde chaos als een artistieke en politieke daad worden geïnterpreteerd. Gooien of spelen met eten is fundamenteel respectloos en verstorend; het ideaal van de burgerlijke eettafel wordt bestreden met de eigen wapens.
De daadwerkelijke verspilling van voedsel bleef in de historische slapstickfilm beperkt. In het boek Dislexicon of Slapstick Humor, Funny Cinematography, and Very Special Effects (2012) stipt Hilde D’haeyere aan dat ook het taartrecept in de loop der jaren veranderde. De echte custard pie of vla werd vervangen door een ‘valse’ taart, een oneetbare mix van opgelost eiwit en bloem of scheerschuim. Eetbaar of niet, voedsel wordt in dergelijke films verspild in het kader van een grap: niet alleen wat we eten is betekenisvol, maar ook wat we weggooien (en in wiens richting). De jaarlijkse voedselverspilling door de consument of de overschotten van de voedselproductie en voedseldistributie staan in schril contrast met de voedselonzekerheid en de hongersnood bij een groeiend deel van de wereldbevolking. Volgens een rapport van de Europese Commissie gaat er per inwoner jaarlijks gemiddeld 129 kilo eetbaar voedsel verloren. Het probleem is actueel, maar het is niet exclusief voor deze tijd. Věra Chytilová, de vrouwelijke spilfiguur in de Tsjechoslowaakse new wave van de jaren zestig, en Agnès Varda, haar Franse evenknie, waren toonaangevende figuren in een dominant mannelijke omgeving. Beiden maakten ze een film waarin voedselverspilling de hoofdrol speelt. Chytilová vertolkte dit thema met haar tweede, jeugdige en energieke film Daisies (1966), terwijl Varda in de herfst van haar carrière het meer contemplatieve en rustige Les glaneurs et la glaneuse (2000) maakte.
Daisies werd na de release slecht ontvangen. De Tsjechoslowaakse new wave, een filmbeweging die zich verzette tegen de heersende Sovjetcensuur, stond onder steeds grotere druk. De overheid versterkte haar greep op de kunstenaars en reageerde negatief op het ‘nihilisme’ en de liberale sentimenten die Daisies zou uitdragen. De film werd slechts beperkt vertoond en daarna gebannen en Chytilová werd een werkverbod van enkele jaren opgelegd. Samen met coscenaristen Ester Krumbachová en Pavel Juráček creëerde ze een experimentele en anarchistische film, waarvan de feministische durf en radicaliteit ondertussen wordt geprezen. Er is geen sprake van een klassieke dramaturgie, de niet-professionele acteurs spelen zelfbewust en houterig, monochrome fotografie gaat over in stralende kleuren en weer terug, en de soundtrack is eclectisch en bevat klassieke stukken en jazz, maar ook vocale en contrapuntische geluidseffecten. Verschillende non-diëgetische inserts (bommen en explosies, bloemen, een vliegwiel, fruit) onderbreken meermaals het episodische narratief. In een opvallende sequentie ‘verknippen’ de twee hoofdrolspelers elkaar tot iets wat zou kunnen doorgaan voor een popartcollage.
De hoofdpersonages, beiden ‘Marie’ genaamd, vullen hun dagen met ‘stout zijn’. Als de wereld slecht of stout is, waarom zij dan ook niet? Hun favoriete spel is gulzig uit eten gaan met oude en minder oude heren, waarna ze hen op de trein zetten zonder ze datgene te geven waarvoor de mannen denken te hebben betaald. Hun tafelmanieren zijn bovendien niet gedwee of elegant, zoals dat van jonge vrouwen zoals zij, met twee staartjes of met bloemen in het haar, zou worden verwacht. Eigenlijk gedragen ze zich als kleine kinderen: ze eten met hun handen en stelen van elkaars bord, ze proppen zich vol met zoetigheden, bestellen dure wijn en morsen.
Ook op hun appartement wordt permanent met eten gespeeld. Etenswaren worden op een vreemde manier gecombineerd, voedsel wordt ‘geknipt’ in plaats van versneden. Zoet, zout of zuur, alles wordt door elkaar geproefd, doorgaans zonder zichtbaar plezier of voldoening. Er wordt binnenshuis gebarbecued en gegrild op een metalen deksel. Zelfs foto’s van gerechten in magazines moeten eraan geloven: ze worden uitgeknipt en vervolgens ‘gebakken’. Als sprinkhanen vreten de Maries zich door alle laagjes van wat ‘beschaving’ zou kunnen heten. Langs wat kan doorgaan voor een portaal – een voedsellift, als het deurtje uit Alice in Wonderland – betreden ze in de laatste sequentie een chique feestzaal waarin alles klaarstaat voor een banket. De lange tafel is sierlijk gedekt, het eten staat uitgestald, enkel de gasten ontbreken nog. De Maries hebben niet veel tijd nodig om deze pars pro toto voor ‘het establishment’ te vernietigen: ze knijpen, pletten, likken en slurpen van de lekkernijen. In een metaforisch mimespel maken ze van de lange tafel een catwalk: op hoge hakken vertrappelen ze wat nog rest van de aangeklede feestdis en de kunstig geschikte gerechten. Hun onfatsoenlijke destructie wordt als komedie gebracht en verwijst duidelijk naar slapstick (inclusief taartgevecht), maar de humor is ook wrang. Zoals Kristin Thompson aanstipt in het video-essay Motifs of Destruction (2022), werd hun gedrag in het Tsjechoslowakije van het midden van de jaren zestig als verontrustend of kwetsend ervaren, aangezien voedsel voor velen schaars was. Het moedwillig vertrappelen of weggooien van eten blijft, zelfs als metafoor voor het protest en de ongehoorzaamheid van twee jonge vrouwen tegen ‘het systeem’, een pijnlijk schouwspel.
Bij wijze van een uitgesteld antwoord op Daisies wordt in Les glaneurs et la glaneuse van Varda net geprotesteerd tegen voedselverspilling. In een wereld van schaarste en ongelijke toegang tot voedsel is systematische verspilling onaanvaardbaar. Varda richt haar blik op sprokkelaars of glaneurs die na de oogst oprapen wat er is achtergebleven op velden en akkers, of die ophalen wat door de industriële voedselketen als onverkoopbaar wordt beschouwd omdat het niet voldoet aan de standaard. Varda historiseert haar onderzoek door te verwijzen naar kunstwerken waarin sprokkelaars werden geportretteerd, zoals in schilderijen van Jean-François Millet of Jules Breton. Ze merkt op dat deze mensen zelden solitaire figuren waren en dat het vooral om vrouwen ging. Sprokkelen was een praktijk die van generatie op generatie werd doorgegeven. Zowel het oprapen als het plukken (glaner et grappiller) zijn in Frankrijk nog steeds bij wet toegelaten onder specifieke voorwaarden.
Hoewel Varda verschillende soorten moderne sprokkelaars voor de camera brengt (armen, dak- of thuislozen, nomaden, anarchisten en ethische idealisten), vormt het stille protest, uitgedrukt in het niet verloren laten gaan van eetbaar voedsel, de centrale gedachte. In plaats van voedsel te verspillen of te vernietigen, kan het verzamelen en delen van achtergelaten voedsel een even sterk politiek en artistiek statement zijn. Toch is Varda niet uit op vingerwijzen of moraliseren. Met Les glaneurs et la glaneuse benadrukt ze dat het vooroverbuigen dat met sprokkelen gepaard gaat essentieel is voor de ziel van deze praktijk. Het gaat om een, aldus Varda, ‘nederig bukken’: om van de aarde te kunnen leven, moet je door de knieën willen gaan, de handen vuil maken, willen ploeteren en wroeten. Je moet het bovendien willen doen met handen die, zoals Varda met een dartele digitale camera vaststelt, de sporen van de tijd dragen. (In 2000 was de keuze voor een digitale beelddrager nog een eigenzinnige en radicaal moderne keuze.) Uiteindelijk haalt de cineaste de grootste culinaire verwondering en voldoening uit het eten van een vers geplukte vijg. Als je er oog voor hebt, is het land gul en genereus. Eetrituelen hebben geen formele setting nodig. Varda’s film is niet alleen een documentaire, maar ook een zelfportret, een dagboekfilm, een mijmering en een uitnodiging. Iets meer dan honderd jaar na Repas de bébé reikt deze film de kijker de hand: ga zitten, schenk bij en laat ons samen eten.