De kunst je leermeester te verslinden
De vraag naar het verband tussen voeding en opvoeden is allesbehalve nieuw. In de oudheid werd borstvoeding vaak gekoppeld aan het doorgeven van morele waarden. Valerius Maximus vertelt de legende van de oude Cimon die in de gevangenis borstvoeding kreeg van zijn dochter Pero: een voorbeeld dat de kracht van familiebanden en de deugd vsan de vroomheid van nakomelingen viert.[1] De komst van het christendom versterkte dat idee. Het beeld van de borstvoedende Maagd (Virgo lactans) – de zuiverheid van de melk verwijst naar de incarnatie – diende ook als model voor vele andere representaties van borstvoeding. Die vormden vooral een voedingsbron voor iconografieën van naastenliefde en barmhartigheid, maar ze doken ook op in gebeden voor het bestrijden van ziektes en epidemieën en in de sociaal-familiale moraal en de christelijke religie.[2] In lijn met andere Bijbelse taferelen waarop maaltijden of voeding prijkten, heeft Christus zijn menselijkheid belichaamd door aan de borst van zijn moeder te drinken. Via dat contact werd hij vlees, voordat hij op zijn beurt zijn lichaam en bloed aan de apostelen zou schenken.[3]
Deze metaforen gaan echter niet alleen over morele opvoeding. Vanaf de oudheid, en nog meer aan het einde van de middeleeuwen, ontwikkelen veel auteurs wat men een ‘voedingsdenken’ over educatie en kennis zou kunnen noemen, inclusief opvattingen over hoe een dichter zich de voorbeelden van grote auteurs eigen moet maken als door een spirituele ingestie. Deze vertogen, die Émile Faguet als eerste heeft gekarakteriseerd met het neologisme innutrition, afgeleid van het Franse nutrition (voeding), werden reeds uitgebreid geanalyseerd in het kader van studies over de filosofie en poëzie van de vijftiende en zestiende eeuw.[4] Aan het begin van de zeventiende eeuw houden deze reflecties plotsklaps op, alsof dergelijke vertogen van de intellectuele horizon verdwijnen, al blijft het verband tussen voedsel en educatie nadrukkelijk aanwezig, vooral dan in theorieën en artistieke praktijken in de Nederlanden, waar het werk van Erasmus, die een belangrijke rol heeft gespeeld in de reflecties over innutrition, gelezen en becommentarieerd blijft worden.[5] In wat volgt bespreek ik deze lange geschiedenis van de overeenkomsten tussen nutrition en innutrition, de rol die ze speelden in de ontwikkeling van een nieuwe onderwijsopvatting vanaf het einde van de zestiende eeuw, en de plaats van borstvoeding en het geven van melk. Eerst kijk ik naar de retorische en poëtische basisprincipes waarop deze vertogen waren gebaseerd, waarna ik zal proberen aan te tonen hoe Nederlandse schilders in hun atelierpraktijken het idee konden bestendigen dat leren een vorm van verteren is, en dat een succesvolle imitatie van de meesters in de eerste plaats een kunst van het verslinden is.
Oude theorieën en praktijken van innutrition
Het idee dat het zich eigen maken van kennis vergelijkbaar is met voedselinname en -vertering is voor het eerst geformuleerd in het werk van antieke rederijkers en filosofen. Aan het begin van het tiende boek van zijn Institutio Oratoria merkt Quintilianus op dat zijn lezers niet alleen de regels van de rederijkerskunst moeten kennen en de manieren om ze toe te passen op hun toespraken, maar ook ‘deze ferme gave [moeten] verwerven, die de Grieken hexis noemen’, en die een product is van de praktijk en niet van de theorie:
‘Welsprekendheid kan nooit stevig en solide zijn als zij geen kracht heeft verzameld door veel te schrijven, en zonder aan de lectuur ontleende voorbeelden zal ook die oefening stuurloos rondzwalken. En wie in theorie weet hoe hij wat moet zeggen, zal, indien hij in het vuur van de strijd zijn welsprekendheid niet ogenblikkelijk aan alle omstandigheden kan aanpassen, als het ware op gesloten schatkamers stuiten. Het is echter niet zo dat alles wat hoogstnoodzakelijk is, ook direct van doorslaggevend belang is bij de vorming van de redenaar. Aangezien de taak van de redenaar in het spreken is gelegen, moet hij zich voor alles daarmee bezighouden en spreekt het vanzelf dat de ontwikkeling van zijn techniek daar moet beginnen. Navolging van voorgangers komt op de tweede plaats, en pas daarna het verfijnen van de schrijfvaardigheid.'[6]
Dit ‘vermogen tot spreken’ is geen instelling of talent van de geest; het is in de eerste plaats het opbouwen van het lichaam dat, net als bij een atleet, dag na dag, oefening na oefening, inspanningen in gewoonten en reflexen leert te transformeren:
‘Nu gaat het erom met welk soort oefening de worstelaar die het complete trainingsprogramma heeft doorlopen, op de eigenlijke wedstrijden voorbereid moet worden. Het is zaak dat we hem die zijn materiaal weet te vinden en te ordenen en die ook theoretische kennis op het gebied van woordkeuze en woordplaatsing heeft verworven, leren hoe hij zijn kennis zo goed en zo gemakkelijk mogelijk in praktijk kan brengen.'[7]
Het geheim van dit vermogen is wat Quintilianus benoemt als ‘de overvloed aan ideeën en woorden’ (copia rerum ac verborum), waarvan een rederijker een voorraad aanlegt door de beste auteurs en de meest gerespecteerde werken te lezen.[8] Maar deze ‘voorraad’ is niet voldoende; het kan immers gaan om de ‘welsprekendheid van een charlatan’, die er genoegen mee neemt ‘een hoop woorden bijeen te brengen, die hij toevallig en als eerste tegenkomt’, hetgeen een ‘kinderachtig, ellendig en bovendien nutteloos werk is’. Ware ‘rijkdom’ wordt verkregen door ‘het beste te lezen en te horen. Op die manier zullen we namelijk niet alleen de woorden voor de dingen leren, maar ook welk woord steeds het meest passend is.’[9] Quintilianus erkent daarom dat luisteren naar sprekers nuttig is, maar hun oeuvre lezen vindt hij nog nuttiger, omdat je voortdurend kan terugkeren naar hun woorden, om ze in gedachten te herhalen, zoals de mens kauwt op voedsel dat hij tot zich neemt:
‘De gunstige effecten van het luisteren zijn andere dan die van het lezen. Een spreker bezielt de toehoorder met zijn eigen adem, en het is geen afbeelding van dingen, maar het zijn de dingen zelf die aanstekelijk werken. Alles leeft en beweegt immers, en we nemen al dat nieuwe, alsof het op dat moment ter wereld komt, met enthousiasme of ongerustheid op. Niet alleen hoe het vonnis zal uitvallen, raakt ons, maar ook de hachelijke toestand van de sprekers zelf. Bovendien leren we van het stemgebruik, van de fraaie bewegingen van de spreker, van de wijze waarop hij zijn welsprekendheid heeft aangepast aan de omstandigheden – wat misschien het meest overtuigend is! – kortom, van alles tegelijk. Bij het lezen is men zekerder van zijn eigen oordeel. […] Lezen biedt meer vrijheid en snelt niet in de vaart van het optreden voorbij. En als je twijfelt of iets in je geheugen wilt prenten, heb je de gelegenheid het een paar keer over te lezen. Welnu, laten we het dan inderdaad overlezen en zorgvuldig doornemen. Zoals we ten behoeve van een gemakkelijke spijsvertering voedsel pas inslikken nadat we het gekauwd en bijna vloeibaar gemaakt hebben, zo moet de lectuur niet rauw, maar door veelvuldige herhaling week gemaakt en als het ware vermalen aan het geheugen worden toevertrouwd, zodat we haar ter navolging kunnen benutten.'[10]
Deze voedingsmetafoor voor het lezen loopt door in de commentaren van Quintilianus: men moet ‘de beste auteurs’ lezen en wel ‘voor een lange tijd’ en ‘met zorg’, en goed zorg dragen voor de manier waarop het materiaal van hun werk gekauwd en eigengemaakt wordt, zoals ook de geschiedenis een ‘zoet en overvloedig sap’ (uberi iucundoque suco) kan zijn.[11] Quintilianus heeft echter ook bedenkingen bij deze manier van boeken verslinden. Hij merkt op dat de schoonheid van woorden niet rechtstreeks vanuit het model kan worden omgezet, omdat deze schoonheid specifiek bij dit model hoort:
‘Daar komt bij dat wat op iets anders lijkt, noodzakelijkerwijs minder is dan dat waarop het wil lijken, zoals een schaduw minder is dan een lichaam, een portret minder is dan een gezicht, en emoties van acteurs minder dan echte. Ook bij redevoeringen doet zich dat voor. Aan de teksten die wij ons tot voorbeeld nemen, ligt natuur, ligt ware kracht ten grondslag, terwijl daarentegen iedere navolging gemaakt is en aangepast is aan de ideeën van een ander. Daarom hebben declamaties minder bloed en kracht dan redevoeringen, omdat de laatste over echte, de eerste over verzonnen problemen gaan. Daar komt bij dat wat in een redenaar het belangrijkst is, zich niet voor navolging leent: zijn talent, zijn vermogen tot vinding, zijn kracht, het gemak waarmee hij spreekt, en alles wat men niet uit de handboeken kan leren. Daarom denken zeer velen dat zij, als ze een paar woorden of ritmische patronen uit bestaande redevoeringen geplukt hebben, de lessen uit hun lectuur prachtig in praktijk brengen – maar woorden geraken mettertijd in onbruik of winnen aan betekenis en de veiligste maatstaf voor hun gebruik is hun gangbaarheid; en woorden zijn niet van nature goed of slecht (want op zichzelf zijn het alleen maar klanken), maar al naargelang ze op het juiste moment of in de juiste betekenis gebruikt worden; en de woordschikking moet niet alleen passen bij de inhoud, maar wint ook juist door afwisseling aan aantrekkelijkheid.'[12]
Omdat een auteur niet gelezen kan worden zonder zijn geest, zijn karakter en zijn cultuur te verkennen, is de lectuur inderdaad een daad van toe-eigening, in de mate dat ze een daad van vernietiging is, waarbij het ingenomen materiaal verdwijnt door de veranderingen die het ondergaat. Om het model op te eten en tot ‘lichaam’ te maken, moet je het laten verdwijnen in jezelf.
Quintilianus is niet de enige auteur uit de oudheid die een dergelijke voedingstheorie over lezen voorstelt. Een groot deel van zijn uiteenzetting is gebaseerd op de evolutie en versterking van een bestaande topos waarnaar ook Seneca verwijst in een van zijn brieven aan Lucilius:
‘Ik ga gewoon door met lezen. Dat vind ik voor mij zelf hard nodig, vooreerst om te voorkomen dat ik helemaal op mijzelf aangewezen raak, vervolgens om, als ik kennis neem van wat anderen bestudeerd hebben, te kunnen oordelen over wat zij gevonden hebben en nadenken over wat nog gevonden moet worden. Lectuur voedt de geest en als die moe is van intellectueel werk, kan hij daarbij uitrusten terwijl hij toch intellectueel actief is. We moeten ons niet beperken tot alleen maar schrijven of alleen maar lezen. Het een, ik bedoel het werk met de schrijfstift, is al gauw vermoeiend en deprimerend, het ander kan ons weerloos maken en onze geestelijke kracht verslappen. We moeten het een met het ander afwisselen en binnen de maat houden, zodat wij al schrijvend, alles wat wij bij onze lectuur vergaard hebben, tot ons eigen bezit kunnen maken.’
‘Wij moeten, zegt men wel, doen zoals de bijen: zij vliegen rond en strijken neer op bloemen waaruit ze honing kunnen puren, daarna slaan ze al wat ze gevonden hebben op en vullen er de raten mee, zoals onze Vergilius zegt: ‘Heldere honing zetten zij af en alle raten vullen zij tot de rand met zoete nectar.’[13]
Net als Quintilianus benadrukt Seneca de dubbele transformatieve dimensie van het lezen. Enerzijds eigent de lezer zich de substantie van de lectuur toe door ze vorm te geven naar het beeld van zijn smaak en zijn karakter. Het gaat om een verteringsproces dat de sappen en het ingenomen materiaal afbreekt en opnieuw samenstelt, niet om het aanleggen van een voorraad die, louter opgeslagen in het geheugen, strikt genomen nergens toe dient:
‘Zolang voedsel dat wij tot ons genomen hebben zijn eigen substantie handhaaft en onverteerd in onze maag ronddrijft, hebben wij er alleen maar last van; pas als het iets anders wordt dan het was, wordt het omgezet in levenskracht en bloed. Op dezelfde manier moeten wij te werk gaan met datgene waarmee onze geest gevoed wordt: wat wij binnen krijgen moeten we niet heel laten, omdat het dan van een ander blijft.’
‘We moeten dat alles verteren: anders gaat het naar het geheugen en niet naar het verstand. We moeten er van harte mee instemmen en het tot ons eigen bezit maken, zodat er uit veel elementen één geheel ontstaat, zoals er één getal ontstaat uit afzonderlijke getallen, wanneer één optelsom de kleinere en onderling verschillende getallen in één totaal bijeen brengt.'[14]
Anderzijds produceert de lezer een unieke mix, die zijn persoonlijke manier van denken en uitdrukken weerspiegelt, waardoor het niet langer mogelijk is de oorspronkelijke bronnen te achterhalen. Dit gebeurt door verschillende lezingen, afkomstig van verschillende auteurs die soms heel verschillend zijn, te verbinden:
‘Ook wij moeten doen zoals deze bijen en alles wat wij bij onze lectuur op allerlei terrein geoogst hebben afzonderlijk opslaan – want wat gesorteerd is, kunnen we beter bewaren; daarna moeten wij met alle zorgvuldigheid en vindingrijkheid waarover onze geest beschikt, al die verschillende ingrediënten tot een geheel met een eigen smaak verwerken, zodat zelfs wanneer het duidelijk is waaraan iets ontleend is, toch ook duidelijk is dat het anders is dan op de plaats waaraan het ontleend is. We zien dat de natuur datzelfde doet in ons lichaam zonder enige inspanning van onze kant. […] Dit moet onze geest ook doen: alles, waarmee hij zich gevoed heeft, moet hij verborgen houden en alleen dat laten zien wat hij ervan gemaakt heeft.'[15]
Het lichaam van de taal en de kunst in de zestiende eeuw
Binnen deze theorie van de innutrition is de notie van originaliteit problematisch.[16] Bij een oppervlakkige analyse van de leer- en memoriseermethoden uiteengezet door Quintilianus en Seneca, kan deze notie op het eerste gezicht nutteloos of betekenisloos overkomen. De kunst van het goed spreken en het goed nadenken bestaat tenslotte uit het zich eigen maken van bestaande woorden, technieken en kennis. Daarmee zouden we echter vergeten, zoals Seneca opmerkt, dat zowel lezen als eten zich bij uitstek presenteren als middelen om de spanning te omzeilen tussen de noodzakelijke imitatie van modellen en de onmisbare vernieuwing van traditie. Op die manier krijgen voedselmetaforen een nieuwe reikwijdte bij denkers en kunstenaars uit de renaissance. Zij willen immers, zoals bekend, hun banden met de wereld en de waarden van de Grieks-Latijnse oudheid bevestigen en zelfs versterken. Tegelijk willen ze, door terug te keren naar de ideale zuiverheid van de antieke tijd, een nieuwe bladzijde in de menselijke geschiedenis aanvatten. Petrarca, Angelo Poliziano, Pietro Bembo of Erasmus verwijzen regelmatig naar de topos van de innutrition.[17] Maar het is aan Joachim du Bellay dat we de meest expliciete passages over dit onderwerp te danken hebben, vooreerst in het boek La Deffence et Illustration de la Langue Françoyse uit 1549. Door de uitgangspunten van de dichtersgroep La Brigade (de toekomstige Pléiade) waartoe Du Bellay behoorde samen te vatten, bevestigde hij de waarde van de Franse taal door de terminologische en generische verrijking ervan te verdedigen, evenals het belang van de imitatie van Griekse en Latijnse auteurs. Hoewel ze tegenstrijdig lijken, berusten deze beweringen op een overtuiging: zoals een levend organisme kan een taal zijn kracht en energie alleen behouden door voortdurend vreemd materiaal in het vlees van de woorden te integreren, afkomstig uit andere talen en andere culturen. Op die manier, schrijft Du Bellay terwijl hij Seneca parafraseert, is het Latijn een referentietaal geworden – door het verslinden en verteren van Griekse vormen:
‘Als de Romeinen (zo zal iemand zeggen) zich niet aan deze vertaalarbeid hadden gewijd […] hoe hadden ze dan hun taal kunnen verrijken, zelfs tot op het punt dat ze het Grieks konden evenaren? Door de beste Griekse schrijvers te imiteren, zich in hen te transformeren, hen te verslinden en ze grondig te verteren en om te zetten in bloed en voeding, en elk van hen natuurlijk voor te stellen met het argument de beste auteur te willen kiezen, waarvan hij de zeldzaamste en voortreffelijkste deugden waarneemt bij de Grieken, en deze, zoals ik reeds zei, toepast op de eigen taal.’
Ook Du Bellay doet dus een beroep op het metaforische karakter van de inname en vertering om de lezer te doen begrijpen hoe die de beste schrijvers moet imiteren om een eigen stijl op te bouwen:
‘Het lijdt geen twijfel dat het merendeel van het artificiële voortkomt uit imitatie. Zoals de Antieken de prijzenswaardige gave bezaten om nieuwe dingen te bedenken, zo is het het nuttigst om goed te imiteren, zelfs voor wie de taal nog niet rijk is. Maar luister naar degene die zou willen imiteren, dat het geen gemakkelijke zaak is om de deugden van een goede auteur na te volgen en zich bijna in hem te transformeren, aangezien de Natuur zelf, als het om dingen gaat die erg op elkaar lijken, er niet in slaagt ze zo te maken dat ze niet kunnen worden onderscheiden.’
Het jaar daarop, in het voorwoord bij de tweede editie van L’Olive (1550), specifieert Du Bellay de aard van de vergelijking die hij voorstelde tussen lezen en verteren:
‘Ik heb poëzie altijd beschouwd als een weelderig banket, waarop iedereen welkom is en niemand gedwongen wordt om vlees te eten of wijn te drinken, want als het niet naar zijn smaak is, kan het wel naar die van een ander zijn.’
Hoewel Du Bellays bedenkingen vertrekken vanuit dezelfde constatering als die van Quintilianus of Seneca, zijn de conclusies die hij trekt opvallend verschillend. In de eerste plaats is de band tussen de gelezen tekst en de lezer, of het geïmiteerde model en de kunstenaar, geen eenzijdige relatie van ‘beïnvloeding’. Meer nog, die relatie is daaraan compleet tegengesteld: het is aan de lezer of de kunstenaar om wetten aan het geïmiteerde op te leggen, om te beslissen wat uit te kiezen en wat te behouden in die modellen. Bovendien, en bovenal, bestaat een imitatie niet uit een kopie van modellen door de dichter, maar uit een echte identificatie tussen de geïmiteerde en de imiterende dichter:
‘Ik heb niet zoveel gewerkt aan mijn geschriften om te lijken op iemand anders dan op mezelf, en als ik al hier of daar enkele figuren en manieren van praten ontleend zou hebben aan het imiteren van vreemden, dan is er ook geen enkele wet of privilege die mij dat verbiedt. Ik zeg nog dit, lezer, opdat u niet zou denken dat ik niets ontleend heb van anderen, dat u toch enkele adjectieven, zinsneden en figuren uit de oudheid kan aantreffen, die aangepast werden aan onze eigen taal. Als twee schilders ernaar streven om een levendig portret naar de natuur te presenteren, dan is het voor hen onmogelijk om niet dezelfde eigenschappen en gelaatstrekken aan te treffen, aangezien ze hetzelfde exemplaar voor zich hebben.’
Quintilianus verdedigt het idee dat je onderscheidingsvermogen moet tonen om te assimileren wat eigen is aan het model dat wordt geïmiteerd. Joachim du Bellay op zijn beurt betreurt deze vorm van assimilatie. Deze assimilatie – in de letterlijke zin van het woord: datgene wat niet gelijkend is toch gelijkend maken – is onmogelijk. De imitator is niet de geïmiteerde: hij leeft niet in dezelfde wereld, deelt niet dezelfde waarden, spreekt of schrijft niet dezelfde taal. Hoe kun je Griekse of Latijnse spraak imiteren in een taal zoals het Frans, waarvan de woorden en accenten, de lexicale en grammaticale structuren zo verschillend zijn? De daad waarbij iemand de materie van een gedicht of een verhandeling ‘verslindt’ is geen eenvoudige geheugenkunst. Het gaat om een waarachtige reïncarnatie, dankzij het vermogen van de imitator om het volledige lichaam te vatten, en dus ook de gebaren, praktijken en technieken van de geïmiteerde. Hij imiteert het model niet alleen in wat het kan doen, maar ook in wat het kan zijn.
Aan het einde van de zestiende eeuw vinden deze theorieën over innutrition ingang in het veld van de kunsttheorie en de kunstpraktijk, in het bijzonder dankzij de Nederlandse schilder en theoreticus Karel van Mander, een groot kenner van de auteurs van de Pléiade, die hij graag imiteerde in de verzen van zijn eigen gedichten. Van Mander is de auteur van het eerste kunsttraktaat in het Nederlands: Het Schilder-boeck, gepubliceerd in 1604, waarin de voedingsmetaforen voor imitatie overvloedig aanwezig zijn. Van Mander moedigt zijn jonge lezers aan om ‘armen, beenen, lijven, handen, voeten’ te stelen uit de werken van de grootste meesters, en legt hen uit: ‘T’is hier niet verboden, doe willen, moeten / Wel spelen Rapiamus personnage, / Wel ghecoockte rapen is goe pottage.’[18] De schilder speelt hier met woorden. De rol van Rapiamus spelen (‘wij grijpen’, ‘wij stelen’, ‘wij roven’) betekent de rol spelen van een dief, die de ideeën en woorden van de modellen die hij imiteert steelt om ze zich eigen te maken. Van Mander laat het Latijnse woord Rapiamus heel handig rijmen op het Nederlandse woord ‘rapen’, dat zowel de infinitief van een werkwoord is (‘oprapen’, ‘verzamelen’, ‘vangen’) als het meervoud van het zelfstandig naamwoord ‘raap’. De uitdrukking kan dus op drie manieren worden gelezen: als de Nederlandse uitbreiding van een Latijns begrip (de kunst die schilders hebben om de beste ideeën van meesters over te nemen, om niet te zeggen te stelen); als een bewering die verband houdt met de praktijk van het koken (als je ze goed kookt, zijn koolrapen uitstekend geschikt voor soepen); en als een artistieke intentieverklaring (wanneer een kunstenaar de verschillende elementen die hij van zijn voorbeelden overneemt voldoende verwerkt en verteert, creëert hij iets nieuws, iets dat hem eigen is en waarin de sporen van de oorspronkelijke ontleningen niet meer te herkennen zijn).
Een van de kunstenaars die deze digestieve praktijk van imiteren volgens Van Mander het best kenmerkt, is tekenaar, graveur en schilder Pieter Bruegel de Oude. Vanaf de eerste regels die hij aan het leven van de Vlaamse kunstenaar wijdt, benadrukt Van Mander hoe de natuur zich via hem heeft uitgedrukt. Ze zou hem zelfs hebben uitgekozen (‘uytpicken’) onder de ‘boeren’ van een ‘onbekent dorp’ om hem tot haar schilder te maken: als schilder geboren onder boeren, dat wil zeggen onder mensen die in de zestiende eeuw werden beschouwd als degenen die het dichtst bij de natuur stonden, kon Bruegel zelf niet anders dan de schilder van de boeren worden, zijn oorspronkelijke milieu nabootsend alsof hij zichzelf nabootste, waarna hij zelfs de naam Bruegel uitkoos, het dorp vlak bij Breda waar hij zou zijn geboren. Wat Van Mander vervolgens vertelt over het leven en de ‘spoockeryen’ en ‘drollen’ van Bruegel ligt in dezelfde lijn. Het begin van zijn carrière wordt gekenmerkt door de studie van de werken van Jeroen Bosch, die hij zo goed weet te imiteren ‘dat velen hem ‘Pier den Drol’ noemden’. Vervolgens wordt de schilder letterlijk één met zijn onderwerpen, vooral wanneer ze hem terugbrengen naar zijn oorsprong:
‘Met desen Franckert gingh Brueghel dickwils buyten by den Boeren, ter Kermis, en ter Bruyloft, vercleedt in Boeren cleeren, en gaven giften als ander, versierende van Bruydts oft Bruydgoms bestandt oft volck te wesen. Hier hadde Brueghel zijn vermaeck, dat wesen der Boeren, in eten, drincken, dansen, springen, vryagien, en ander kodden te sien, welck dingen hy dan seer cluchtigh en aerdigh wist met den verwen nae te bootsen, soo wel in Water als Oly-verwe, want hy van beyden seer uytnemende was van handelinghe. Dese Boeren en Boerinnen op zijn kempsche en anders wist hy oock seer eyghentlijck te cleeden, en dat Boerigh dom wesen seer natuerlijck aen te wijsen, in dansen, gaen, en staen, oft ander actien.’
Om boeren correct te schilderen, volstaat het voor Bruegel niet ze te bestuderen of zelfs maar met ze om te gaan. Net zoals de dichter beschreven door Du Bellay, die zich identificeert met de auteurs die hij leest, wordt de schilder zoals zijn modellen, etend en drinkend zoals zij. Hetzelfde geldt wanneer hij de Alpen oversteekt om naar Italië te gaan, of er terug te keren:
‘In zijn reysen heeft hy veel ghesichten nae t’leven gheconterfeyt, soo datter gheseyt wort, dat hy in d’Alpes wesende, al die berghen en rotsen had in gheswolghen, en t’huys ghecomen op doecken en Penneelen uytghespogen hadde, soo eyghentlijck con hy te desen en ander deelen de Natuere nae volghen.’
Gerard Dou en Rembrandt, of de kunst van het eten en zich laten eten
Niet alle Nederlandse schilders uit de zeventiende eeuw deelden het enthousiasme waarmee Van Mander kunstenaars aanmoedigde om schaamteloos hun modellen te kopiëren: ‘Men zou zich kunnen afvragen of het niet toegestaan is dingen van andere meesters te lenen?’ vraagt Philips Angel zich af in zijn Lof der Schilder-konst (1642), alvorens hij verdergaat: ‘Daarop zou ik ja zeggen, anders zouden we in strijd gaan met de leer van Karel van Mander’, om vervolgens zijn uitspraak te nuanceren door te benadrukken dat dit ‘op subtiele wijze moet gebeuren, zodat door op een zachte en delicate manier iets aan het eigenlijke werk toe te voegen, niemand het opmerkt’. Hij voegt eraan toe dat ‘het iets heel anders is om iets te perfectioneren dat nog niet perfect is dan om iets ongepast toe te voegen aan iets dat al goed is’. Hij wijst op de gevaren van een te slaafse kopie van werken van grote meesters, maar ook op de praktijk van innutrition die genoegen neemt met slechts één vorm van voeding, en voegt eraan toe dat het ‘veel verdienstelijker is om de natuur na te bootsen dan de natuur van andere meesters, want het nabootsen van de stijl van een andere meester is verfoeilijk, terwijl het nabootsen van de natuur prijzenswaardig is’.
Philips Angel spreekt hier voor de leden van het Sint-Lucasgilde van Leiden. Onder hen bevindt zich wellicht Gerard Dou, over wie Angel overigens zeer lovend spreekt en die hij presenteert als een van de beste Nederlandse schilders van zijn tijd. Overigens is het mogelijk, zoals Eric Jan Sluijter heeft gesuggereerd, dat de theoretische standpunten die Angel in zijn betoog verdedigt, overeenkomen met die van de kunstenaar uit Leiden, wiens vele werken ook vaak de fysieke en bijna organische dimensie van de kunstpraktijk in beeld brengen. In Schilder in zijn atelier (1628-1629), gemaakt net nadat hij het atelier van Rembrandt had verlaten, lijkt de kunstenaar één te zijn met het gerepresenteerde doek dat op de ezel is gespannen. Om hem heen liggen allerlei voorwerpen op de grond die hem als model kunnen dienen voor het bedenken en uitvoeren van een historisch schilderij. Ze verbeelden echter vooral, als een echte allegorie, de verschillende elementen van de visuele leefwereld van de schilder, die hij zich door studie eigen heeft gemaakt, om ze vervolgens te gebruiken als essentiële componenten van zijn artistieke verbeelding. Dat blijkt onder meer uit de twee grijze tronies aan de achterwand, typisch voor de groteske hoofden die Dou aan het begin van zijn carrière schilderde. Overigens valt op dat deze voorstelling van imitatie, voortkomend uit lectuur en studie als een daad van incorporatie, zeer aanwezig blijft gedurende Dous hele carrière, en dan vooral in de werken die hij produceert in de jaren 1630 en 1640. In Lezende oude vrouw (1631-1632) zit de vrouw met haar gezicht dicht bij het boek. Dat benadrukt niet alleen haar vermoeide gelaatstrekken, maar ook hoe ze probeert de devotionele inhoud van de gebeden te verwerken en te internaliseren. (Het gaat om Evangelien ende epistelen alzomen die doort gantsche jaer op alle Sondaghen ende ander Heylighe daghen, in der heyligher kercken hout van Lourens Jacobsz, gepubliceerd rond 1585.) Ze houdt de lippen halfopen, terwijl ze de prent op de linkerpagina van het boek met haar ogen lijkt te verslinden: zacht fluisterend herhaalt ze de woorden van het evangelie, alsof ze ze letterlijk opeet. Haar houding tegenover het boek dat ze raadpleegt en bijna koestert, doet trouwens denken aan de manier waarop Dou in dezelfde periode een oude vrouw portretteert die sterk lijkt op deze lezeres – vermoedelijk gaat het om hetzelfde model – en die tijdens het wolspinnen pauzeert om pap te eten (Oude vrouw pap etend, 1632-1637). Een ambitieuzer werk van Dou benadrukt in het bijzonder de verbanden tussen voeding en innutrition, tussen fysieke en spirituele lactatie: het gaat om een helaas verloren gegaan veelluik dat we kennen dankzij een beschrijving van schilder en theoreticus Arnold Houbraken van het begin van de achttiende eeuw, en een kopie geschilderd door Willem Joseph Laquy tussen 1763 en 1771.[19] Het middelste paneel van dit drieluik toont een vrouw die een kind borstvoeding geeft, het linkerpaneel stelt kinderen voor die ’s avonds werken, en het rechterpaneel beeldt een geleerde af die een pen slijpt. Kunsthistoricus Jan Emmens analyseerde deze werken in relatie tot drie componenten van de opvoeding, beschreven door Aristoteles en overgenomen door Van Mander: de natuur (ingenium), ook wel de natuurlijke aanleg, wordt belichaamd door de vrouw die haar kind voedt en wordt gelijkgesteld met de figuur van Moeder Natuur; de kennis (doctrina) wordt gesymboliseerd door de studerende kinderen; en de praktijk (exercitatio) wordt geïllustreerd door de pen die langzaam door de geleerde wordt geslepen. Door de melk die het kind uit de borst van Moeder Natuur drinkt, neemt het de eigenschappen in zich op waarmee het vervolgens, door te leren en regelmatig te oefenen, zijn eigen karakter kan vormen. Maar de drie taferelen van Dou, die drie verschillende levensfasen beschrijven, laten zien dat deze manier van eten, als symbool voor hoe een individu leert om de eigen capaciteiten van zijn geest te ontwikkelen, enkel eigen is aan de eerste momenten van het bestaan. Men kan alleen zijn geest vormen als men nog een kind is en de geest nog kneedbaar is. Op latere leeftijd is het niet meer via een dergelijke directe manier van incorporatie – hier metaforisch weergegeven door de borstvoeding – dat een individu zichzelf kan leren worden, maar wel door op een eenvoudiger en bescheidener manier de structuur aan te passen die tijdens de eerste jaren werd opgebouwd.
De ideeën van Gerard Dou zijn sterk beïnvloed door zijn opleiding in het atelier van Rembrandt in Leiden tussen 1628 en 1631, waar zijn meester ook veel nadruk lijkt te hebben gelegd op het idee dat imitatie zowel een zaak van het lichaam als van de geest is. Op het frontispice van het eerste boek van zijn traktaat over de schilderkunst, Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst: anders de zichtbaere werelt (1678), verbeeldt Samuel van Hoogstraten, ook een voormalige leerling van Rembrandt, de muze Euterpia, die hij associeert met de thema’s roeping en leerproces, met ontblote borst. Met haar bekoorlijke fluit en haar verleidelijke kracht trekt Euterpia als een sirene jongeren aan, zodat zij schilderijen gaan verkiezen boven knikkeren en kinderspelletjes. Het lijkt op wat we bij Gerard Dou aantreffen. Euterpia’s borst, zichtbaar voor de ogen en de monden van jonge kunstenaars, verwijst naar de ‘goddelijke gaven’ die Moeder Natuur schenkt aan kinderen die geboren zijn om kunstenaar te worden, maar die zich maar als dusdanig manifesteren als ze ‘geactiveerd’ worden via het leerproces, hier gesymboliseerd door het geven van borstvoeding. Dit metaforische universum maakt het mogelijk de traditionele scheiding tussen wat is aangeboren en wat is aangeleerd te overstijgen. Elke kunst, of die nu voortkomt uit natuurlijke aanleg of uit technische oefening, moet worden opgenomen door tussenkomst van een derde – een ouder, een leraar, een vriend – net zoals een kind de melk van zijn moeder of voedster drinkt om te groeien en kracht op te doen: ‘En een iegelijk heeft het geluk niet van by een goet meester, in ’t gezelschap van twee brave metgezellen, de Konst, als een voedsame Melk, in zijn jeugt in te zuigen.’ Verderop vergelijkt Van Hoogstraten het leren van kunst nog explicieter met een vorm van eten: hij haalt een anekdote aan van Van Mander over de Italiaanse schilder Giuseppe d’Arpino, die in zijn jeugd ‘door grote naarstigheid’ zijn broodjes vergat op te eten tijdens het tekenen. Hij herinnert zich ook zijn eigen verblijf in het atelier van Rembrandt in Amsterdam: ‘Toen ik somtijds, door meesters onderwijs verdrietich, my zelven zonder eeten of drinken met traenen laefde, en niet eer van mijn werk ging, voor ik de aengeweeze misslach te booven was.’
Hoewel het thema van innutrition, geërfd van de Latijnse rederijkerskunst en poëzie, tot het einde van de zeventiende eeuw in de Nederlandse kunsttheorie en -praktijk blijft voortbestaan, ondergaat het in deze periode ook vrij ingrijpende veranderingen. Terwijl borstvoeding en alle voedingsmetaforen die ermee verband houden, in de theorieën over innutrition, de neiging hebben om poëtische praktijken te modelleren op de overdracht tussen de moeder (de voedster) en haar kind, wordt het bij Van Hoogstraten het symbool van de overdracht tussen een meester (een man) en zijn leerlingen (jongemannen). De voormalige leerling van Rembrandt benadrukt dat jongens zo vroeg mogelijk in een atelier moeten worden geplaatst en wijst op het natuurlijke gemak waarmee leerlingen zich identificeren met volwassenen, door niet alleen hun gebaren, maar ook hun houding en lichaamstaal te proberen nabootsen.[20] Deze technische en fysieke nabootsing wordt nog duidelijker wanneer volwassenen, zoals een leraar of een ouder, zich in een autoriteitspositie bevinden. In het zeer gecodificeerde kader van een atelier staat de meester centraal.[21] Voor de allerjongsten kan hij zelfs een substituut-vader zijn, zoals Van Mander, in navolging van Vasari, in Het Schilder-boeck vertelt over de kunstenaar Francesco Squarcione, die verschillende kinderen adopteerde, onder wie Andrea Mantegna, Francesco Uguccione en Marco Zoppo. Ook Erasmus benadrukt, in De Pueris instituendis (1528), dat meesters ‘in de volle betekenis van het woord vaders’ moeten zijn, wat wordt bevestigd door koopman Jacques Savary, die aan het einde van de zeventiende eeuw aangeeft dat leerlingen respect aan hun meester verschuldigd zijn ‘alsof het om hun vaders gaat, aangezien zij hetzelfde zijn voor hen wat betreft hun opvoeding, terwijl ze onder hun leiding staan’.[22] Van Hoogstraten, die over Rembrandt schrijft als zijn ‘tweede meester’ na de dood van zijn vader, lijkt te hebben begrepen welke voordelen een meester kan halen uit deze natuurlijke ‘overdracht’ voor het memoriseren van modellen. Gezien de eenvoud van geheugentechnieken en het herinneringsvermogen van jonge leerlingen, benadrukt hij hoe belangrijk het is – met een citaat van Francis Bacon uit diens The Advancement of Learning uit 1605 – dat leerlingen ‘vertrouwen’ hebben in hun meesters en ‘haer oordeel opschorten, tot dat zy de geheele konsten wech hebben’, door zich te oefenen in het kopiëren en daarbij niet alleen de door de meester voorgelegde modellen te imiteren, maar ook de meester zelf, zijn manier van doen, zijn ethiek en zelfs zijn lichaam. Aangezien de voeding waarvan hier sprake is metaforisch van aard is, overstijgt de borstvoeding van leerlingen door hun meester de grenzen van het geslacht – net als Rembrandt voedt de muze Euterpia haar kinderen om hen bij te staan om zelf meester te worden, zodat zij op hun beurt anderen kunnen voeden. Het blijkt eveneens uit de zelfportretten die Van Hoogstraten in het atelier van Rembrandt vervaardigde, waarop de jongeman niet alleen de stijl, maar ook het uiterlijk van zijn meester heeft overgenomen, inclusief kleding en accessoires, zoals een gouden ketting. Het leerproces, voor een jonge kunstenaar, bestaat erin zich met hart en ziel te verenigen met een leermeester en hem letterlijk te verslinden om zo diens kwaliteiten en lessen in zich op te nemen. Kopiëren is zowel een artistieke, mentale als fysieke oefening en lijkt daarmee op geheugenarbeid, maar ook op een manuele oefening, waarbij het erom gaat te leren hoe je je lichaam moet plaatsen en gebruiken door het imiteren en herhalen van gebaren en door technieken te integreren, in het kader van een leerproces dat lijkt op het ‘leren met het lichaam’ waarover Pierre Bourdieu schreef.[23] Deze oude theorieën en praktijken verschaffen ons inzicht en herinneren ons er wellicht aan wat een leerhandeling, maar ook, ruimer beschouwd, een cultuurdaad in wezen is: een toe-eigening, zeker, maar dan wel een verovering die, om kracht te verwerven, anderen nodig heeft en zich moet openstellen voor wat anders is, precies om de dorre en steriele reproductie van hetzelfde door hetzelfde te vermijden – en daarmee ook de neergang van een cultuur die dacht los van de wereld te kunnen voortbestaan.
Vertaling uit het Frans: Elizabeth Vandeweghe
• Oorspronkelijke publicatie: Jan Blanc, ‘L’art de dévorer son maître. Nutrition et innutrition dans la culture visuelle du XVIIe siècle’, in: Francesca Arena, Véronique Dasen, Yasmina Foehr-Janssens, Irene Maffi, Daniela Solfaroli Camillocci (red.), Allaiter de l’Antiquité à nos jours, Turnhout, Brepols, 2023, pp. 81-100.
Noten
- Jan Blanc, ‘La Charité romaine’, in: Francesca Arena, Véronique Dasen, Yasmina Foehr-Janssens, Irene Maffi, Daniela Solfaroli Camillocci (red.), Allaiter de l’Antiquité à nos jours, Turnhout, Brepols, 2023, pp. 431-435.
- Brigitte Roux, ‘Débordements lactés. De quelques représentations médiévales de la Vierge allaitant son Fils’, in: Idem, pp. 49-58; Carolyn Nadeau, ‘Blood Mother/Milk Mother. Breastfeeding, the Family, and the State in Antonio De Guevara’s Relox De Principes(Dial of Princes)’, in: Hispanic Review, nr. 69, 2001, pp. 153-174; Caroline Walker Bynum, ‘Fast, Feast, and Flesh. The Religious Significance of Food to Medieval Women’, in: Representations, nr. 11, 1985, pp. 1-25; Caroline Walker Bynum, Jeûnes et festins sacrés. Les femmes et la nourriture dans la spiritualité médiévale, Parijs, Les Éditions du Cerf, 1994; William Levin, ‘Advertising Charity in the Trecento. The Public Decorations of the Misericordia in Florence’, in: Studies in Iconography, nr. 17, 1996, pp. 215-309; zie bijvoorbeeld ook de Heilige familie (ca. 1730) van Domenico Antonio Vaccaro in het Worcester Art Museum.
- Kimberly Johnson, ‘Richard Crashaw’s Indigestible Poetics’, in: Modern Philology, nr. 107, 2009, pp. 32-51.
- Émile Faguet, Seizième siècle. Études littéraires, Parijs, Société française d’imprimerie et de librairie, 1898, p. 214. Over dit onderwerp, zie o.a.: George Pigman, ‘Versions of Imitation in the Renaissance’, in: Renaissance Quarterly, nr. 33, 1980, pp. 1-32; Jean-Claude Carron, ‘Imitation and Intertextuality in the Renaissance’, in: New Literary History, nr. 19, 1988, pp. 565-579; Christophe Gutbub, ‘Du livre X de Quintilien à la Deffence de Du Bellay. Le motif de la culture et l’imitation entre nature et art’, in: Bibliothèque d’Humanisme et Renaissance, nr. 67, 2005, pp. 287-324.
- Kees Meerhoff, Rhétorique et poétique au XVIe siècle en France. Du Bellay, Ramus et les autres, Leiden, Brill, 1986, pp. 39-40.
- Quintilianus, De opleiding tot redenaar, Groningen, Historische Uitgeverij, 2015, p. 4, vertaling Piet Gerbrandy.
- Ibid., p. 4.
- Ibid., p. 5.
- Ibid., p. 8.
- Ibid., pp. 16-19.
- Ibid., pp. 20-21.
- Ibid., p. 31.
- Seneca, Brieven aan Lucilius, Baarn, Ambo, 1990, pp. 269-270, vertaling Cornelis Verhoeven. Over deze gemeenplaats, zie ook: Alfred Kroeber, Clyde Kluckhohn, Wayne Untereiner, Alfred Meyer, Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions, Cambridge, Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology, 1952, p. 47; Marc Bizer, La Poésie au miroir. Imitation et conscience de soi dans la poésie latine de la Pléiade, Parijs, Honoré Champion, 1995, pp. 26-27; Carmel Camilleri, Geneviève Vinsonneau, Psychologie et culture. Concepts et méthodes, Parijs, Armand Colin, 1996, p. 9. Zie ook, meer algemeen: Ann Moss, Les Recueils de lieux communs. Méthode pour apprendre à penser à la Renaissance, Genève, Librairie Droz, 2002.
- Op. cit. (noot 13), pp. 270-271.
- Ibid., pp. 270-271.
- Thomas Greene, The Light in Troy. Imitation and Discovery in Renaissance Poetry, New Haven, Yale University Press, 1982, pp. 183-184; Roland Mortier, L’Originalité. Une nouvelle catégorie esthétique au siècle des Lumières, Genève, Librairie Droz, 1982; Albert Py, Imitation et renaissance dans la poésie de Ronsard, Genève, Librairie Droz, 1984, p. 9; Terence Cave, The Cornucopian Text. Problems of Writing in the French Renaissance, Oxford, Clarendon Press, 1985, p. 42, pp. 47-48, 76-77.
- Zie brief 22 in boek 5 van de brieven Ad familiares van Petrarca en het dispuut De Imitatione tussen Pico della Mirandola en Pietro Bembo. Zie ook: Perrine Galand-Hallyn, Le Génie latin de Joachim Du Bellay, La Rochelle, Rumeur des âges, 1995, pp. 49-50.
- Over deze passage, zie ook: Walter Melion, Shaping the Netherlandish Canon. Karel van Mander’s Schilder-Boeck, Chicago, University of Chicago Press, 1991, pp. 26-27.
- Jan Emmens, ‘A Seventeenth-Century Theory of Art’, in: Wayne Franits (red.), Looking at Seventeenth-Century Dutch Art. Realism Reconsidered, Cambridge, Cambridge University Press, 1997, pp. 15-20.
- Jan Blanc, Peindre et penser la peinture au XVIIe siècle. La théorie de l’art de Samuel van Hoogstraten, Berne, Peter Lang, 2008, pp. 41-42.
- Jan Blanc, Dans l’atelier de Rembrandt. Le maître et ses élèves, Parijs, Éditions de la Martinière, 2006, pp. 30-33.
- François Lebrun, Marc Venard, Jean Quéniart, Histoire générale de l’enseignement et de l’éducation en France. Tome II: De Gutenberg aux Lumières, Parijs, Perrin, 2003, pp. 123, 141.
- Op. cit. (noot 20), p. 43.