width and height should be displayed here dynamically

Kijk met je neusgaten en luister door je mond

Als kind, nog voordat kunst een deel van mijn leven werd, waren smaak en eten al vroeg aanwezig in mijn wereld. Wat je thuis meekrijgt uit je cultuur, nestelt zich dieper dan taal. Bij ons thuis was dat vanzelfsprekend de Iraanse keuken van mijn moeder. Als er andere kinderen bij ons kwamen spelen, zeiden ze altijd hetzelfde: ‘Wat ruikt het hier lekker.’

Zelf rook ik het niet. Voor mij was het normaal.

Pas wanneer ik bij andere kinderen ging spelen, merkte ik het verschil. Daar rook het vaker naar schoonmaakmiddelen, of – in de wat rijkere huizen – naar wasverzachter en het parfum van moeders.

Het bijzondere aan geur en smaak is hoe sterk ze verbonden zijn met hun context. Je eet niets wat je niet eerst met je ogen, je neus of je innerlijke geest hebt ervaren of je kon voorstellen, en wat niet al op de een of andere manier was aangekondigd. Toch doe je dat voortdurend met je ogen. Je loopt van de ene tentoonstellingszaal naar de andere, en ineens hangt daar iets totaal anders – qua vorm, esthetiek, energie – en zonder nadenken pas je je aan. Je laat het toe. Maar met eten: no way. Er is geen enkele eetgelegenheid die net zo neutraal is als een witte zaal, die je opeens wat dan ook serveert, waarna je het zonder na te denken tot je neemt.

Wat bij ons thuis standaard was, voelde voor Nederlandse kinderen als iets magisch.

Als ik op de basisschool een feestje gaf en mijn vrienden bij ons thuis friet en frikandellen kwamen eten, was er geen limiet. Dat idee alleen al: dat je na één frikandel er gewoon nog één mocht, en nog één! Het was voor hen bijna sprookjesachtig. Wat zou er nog kunnen gebeuren? Wie weet at mijn moeder mijn gevulde vrienden aan het einde van de avond op.

Soms liep het inderdaad uit de hand. Na het eten gingen we in de tuin spelen en dan gebeurde het weleens dat iemand moest overgeven, gewoon omdat hij te veel had gegeten. Maar zelfs dat gebeurde met de glimlach. Voor jongens onder elkaar is kots ook cool. Vier verse frikandellen herkenbaar bij elkaar – dan kwam iedereen even kijken naar die berg in de wc. Vertrouwd, zoals typisch Nederlands geprakt eten.

Het Nederlandse eten uit mijn jeugd had voor mij nauwelijks esthetiek. Het was voedzaam en dat volstond. Aardappelen, jus, groente en soms ook vlees werden met een vork net zo lang door elkaar gedrukt en gedraaid tot alles één homogene massa werd – alsof je geel, blauw en rood mengt tot een ondefinieerbare bruintoon. Het maakte niet uit waar je begon of eindigde: elke hap smaakte hetzelfde.

Nu pas besef ik wat daar eigenlijk gebeurde. Alle verschillen – textuur, geur, temperatuur, kleur, compositie – werden opgeheven in een continue ervaring. Alles werd gelijkgetrokken. Efficiënt, maar ook zonder frictie. Zonder verrassing of verwondering.

Jaren later had ik een gelijkaardig gevoel bij een schilderij van Mark Rothko. Het was alsof ik keek naar een groot bord geprakt eten. Een vlak waarin nuance wel aanwezig was, maar zo subtiel dat het bijna oploste in zichzelf. Kleur tegen kleur, maar nergens echt botsend. Alles bleef binnen een gecontroleerde bandbreedte. Het was intens, maar ook afgesloten – een ervaring waar je geen toegang toe had, maar die zichzelf toch bleef herhalen.

Misschien is het dat wat me stoorde: niet de reductie, maar het gebrek aan risico. Rothko’s werk blijft binnen het bekende, zoals een gerecht dat altijd hetzelfde smaakt, ongeacht hoe vaak je het eet.

Ik ervaar het ook bij andere kunstenaars. Veel werk – of het nu gaat om iemand als Marlene Dumas of Luc Tuymans – draagt een zekere vertrouwdheid in zich. Alsof je telkens een nieuw gerecht voorgeschoteld krijgt dat uiteindelijk toch als dessert smaakt. Je herkent het meteen, en juist daardoor wordt het voorspelbaar.

Als ijs altijd ijs blijft, is het herkenbaar, misschien zelfs troostend. Maar het blijft beperkt tot wat het al is. Terwijl de echte potentie misschien niet in de smaak ligt, maar in het idee van kou – wat kou doet, hoe ze zich verhoudt tot je lichaam, hoe ze kan bijten, verstillen, of juist iets scherper maakt.

In de schilderkunst lijken we vaak genoegen te nemen met variaties binnen een vertrouwd spectrum. We blijven nieuwe smaken van hetzelfde proeven, omdat ze veilig aanvoelen en zich makkelijk laten koppelen aan eerdere associaties of herinneringen. Maar juist daar zit ook iets vreemds: dat we binnen een medium dat zo open zou kunnen zijn, blijven teruggrijpen naar wat we al kennen.

Misschien gaat het er niet om een beter of nieuw gerecht te maken, maar om de voorwaarden van smaak te verschuiven. Niet een zoveelste variant van ijs te creëren, maar een andere manier vinden om kou te ervaren.

Met mijn ogen dicht zou ik bij zo’n geprakte Nederlandse maaltijd met m’n tong de verschillen in textuur kunnen voelen – iets meer vlees hier, iets meer vocht daar. Gelukkig maar. Het is een dimensie die je moet trainen en waar je voor open moet staan. Net zoals bij een Rothko de juiste invalshoek het werk gelaagder maakt, ook al voelt het op het eerste gezicht niet ‘lekker’.

Maakt die zintuiglijke gevoeligheid het werk goed? Ik weet het niet. Ik ben vijftig, kunstenaar, dagelijks bezig met de taal van mijn zintuigen. Toch doet een Rothko me nog steeds denken aan een bord eten dat ik niet helemaal visueel kan – of wil – opeten.

Voor mijn ouders was samen uit eten gaan geen culturele gewoonte. Dat hebben we mijn hele leven nauwelijks gedaan – hooguit naar de lokale Chinees of pizzeria.

Mijn vader werkte, mijn moeder kookte. Koken was haar manier van zorgen, van geven, van het huishouden bij elkaar houden. Alles wat kant-en-klaar van buiten naar binnen kwam, voelde als een aantasting van haar rol – bijna op het randje van ontrouw. Alsof je genot bij een andere keuken ging halen, alsof je de liefde van je moeder tijdelijk inruilde voor die van een ander.

Zelfs patat haalde ze liever niet. Die werd in huis gesneden en gefrituurd.

Ze kookte van alles, maar niets bleef zoals het oorspronkelijk werd bereid. Gerechten werden aangepast, vertaald, verschoven. Doperwten verdwenen en maakten plaats voor Iraanse gedroogde groenten. Rund werd geit. Roereieren kregen diepte door ze te bakken met geitenhersenen. Wat op tafel kwam, was nooit puur reproductie, maar altijd interpretatie.

Tegelijkertijd zat er ritme in. Bepaalde gerechten kwamen terug. Niet uit gemak, maar omdat herhaling een band opbouwt. Een gerecht wordt een anker – iets waar je naar terugkeert en dat je herkent, maar elke keer net anders ervaart.

Musea werken in zekere zin hetzelfde. Tentoonstellingen komen en gaan, maar er zijn altijd de werken, de zalen, de ‘klassiekers’ waar het instituut rond gebouwd is. Alleen is in die vaste collectie iets verschoven. Waar herhaling ooit verdieping was, wordt nu geopteerd voor een opstap, een toevoeging. Er moeten steeds meer lagen omheen: nieuwe manieren van kijken, horen, ervaren. Opeens ‘spreekt’ een object over zijn tijd via audio, speelt het de hoofdrol in een video of stap je via een immersieve installatie letterlijk het werk binnen.

En wanneer je daarna het originele werk weer ziet – stil, zonder die omlijsting – valt het soms tegen. Alsof onze smaak is verschoven. Net zoals bij eten worden smaken steeds verder opgepompt – zoeter, zouter, intenser – zodat het oorspronkelijke product nauwelijks nog op zichzelf kan staan. De ervaring wordt belangrijker dan de kern.

Hetzelfde gebeurt in de kunst. Het werk alleen is niet meer genoeg. Het gebouw moet meedoen, de presentatie moet verleiden, de context moet spreken. Maar een goed stuk vlees wordt niet beter door er steeds meer saus overheen te gieten, door het te serveren met overdreven bestek of een theatrale hand die zout strooit alsof het een performance is.

Dan blijft de vraag over: waar kom je eigenlijk voor? Voor het werk zelf of voor alles eromheen?

Op de basisschool at ik zo nu en dan bij klasgenoten. Bijvoorbeeld bij Niels. Op een dag zei hij: ‘Navid, je moet vrijdag komen, want dan krijgen we altijd iets lekkers bij het toetje.’

Dat klonk voor mij alsof er na het toetje nóg iets kwam – alsof het eten zich verder zou openen, een extra gebaar, een soort beloning na de maaltijd.

Die vrijdag zat ik aan tafel. Na een bleke, bijna afgesloten warme maaltijd – alles netjes, gecontroleerd, zonder uitschieters – groeide mijn verwachting. En ja hoor, het toetje kwam: vanillevla, rechtstreeks uit een pak.

En het extraatje?

Omdat het vrijdag was, kreeg iedereen precies één lepel slagroom boven op de vla. Afgemeten. Gereguleerd. Alsof genot een soort distributiesysteem volgde.

Dan kwam het hoogtepunt: wie een getal onder de zes wist te raden – we waren met z’n zessen – mocht de lepel aflikken.

Dit was dus het moment waarnaar werd uitgekeken. Hier lag de belofte, de piek, de uitzondering. Voor mij voelde het als een minimale verschuiving binnen hetzelfde spectrum – een kleine toevoeging die het geheel niet echt ‘openbrak’.

Daar begon ik iets te begrijpen.

Wat voor ons thuis vanzelfsprekend was – eten als iets waar tijd, aandacht en een andere vorm van liefde in zit – werkte niet overal op dezelfde manier. Bij ons was overvloed niet per se hoeveelheid, maar intensiteit, variatie, transformatie. Een gerecht kon zich ontwikkelen, verrassen, uit de bocht vliegen en weer landen. Openbreken.

Hier was het anders. Hier lag de waarde in het moment van schaarste, in het afgemeten extraatje, in de structuur eromheen.

Later merkte ik dat die benadering niet alleen over eten ging. Sommige ouders zeiden tegen mij: ‘Je moeder hoeft echt niet zo uit te pakken, daar worden we ongemakkelijk van.’

Dat ongemak fascineerde me. Alsof te veel aandacht, te veel zorg, te veel intensiteit iets blootlegt wat liever binnen de grenzen blijft.

Met de tijd begon ik te zien hoe je als mens wordt gevormd door waar je waarde aan koppelt. Je omgeving, je gewoontes, je referenties – ze conditioneren hoe je kijkt, proeft, ervaart. Niet alleen wat iets is, maar ook hoeveel het mag zijn.

Dat was misschien de eerste keer dat ik bewust een culturele grens voelde. ‘Thuis’ en ‘buiten’ vielen niet samen. Ik bewoog ertussen, kon schakelen, maar mijn ouders stonden duidelijk aan één kant.

Het besef dat je tussen twee systemen leeft – twee manieren van waarderen, van proeven, van betekenis geven – is zowel een rijkdom als een spanning. Een vloek en een zegen.

Daardoor wilde ik als tiener minder thuis zijn. De afstand tussen de werelden waarin ik leefde werd groter. Ik dook dieper in subculturen: skateboarden overdag, graffiti ’s nachts en ergens daartussen soms toch nog even thuis.

In die periode werd eten iets functioneels. Ik had weinig geld en weinig tijd. Een blik ravioli was perfect: goedkoop, stevig, onverwoestbaar en vullend. Het paste in mijn tas, net zoals mijn leven toen in elkaar zat – direct, mobiel, zonder franje. Eerlijk is eerlijk: ik begon het te waarderen. Niet omdat het beter was dan thuis, maar omdat het precies klopte binnen mijn context.

De stad begon ook te verschuiven. Een trap was geen trap meer, maar een plek voor een skate trick. Een muur geen muur, maar een canvas. Alles kreeg een tweede laag – een imaginaire laag die alleen zichtbaar werd als je erin zat.

Toen begon ik iets te begrijpen: eten werkt net zo. Het gaat niet om wat je eet, maar waar, wanneer en met wie. Binnen die context kan iets simpels volledig kloppen. Eten werd bijzaak, en dat was oké – het diende een groter geheel.

Die gedachte is nooit weggegaan en is mijn werk binnengeslopen. Net zoals kunst niet alleen gaat over objecten, waarde of verhandelbaarheid, gaat het ook niet over vorm alleen. Ik heb ooit appelschijfjes laten drogen in een galerie. Dagen later konden mensen terugkomen om ze te eten. Ze proefden letterlijk de ruimte – namen een stukje van de plek in zich op. De absorptie van de omgeving was het werk.

Sommigen begrepen dat. Anderen werden boos omdat er niets te zien was en gingen weg.

Eten werd voor mij een denkveld – een manier om te werken met zintuigen, context en verwachting. Tot aan de opening toe. Waarom dat moment niet ook als werk zien? Een opening is een sociale constructie, een ritueel waarin eten en drinken al aanwezig zijn. Dus waarom die energie niet sturen?

Zo ontstond een fastfood fusion-werk waarin het Midden-Oosten, het Westen en Azië samenkwamen: de Dönnerizza. Italiaanse pizza’s gestapeld op een Turks dönerspit, al draaiend verwarmd, afgesneden met een elektrisch mes, geserveerd in een papieren kom, gegeten met Chinese houten stokjes. Een onmogelijke combinatie buiten de kunstwereld, maar binnen die context ineens logisch – zelfs aantrekkelijk.

En dan priklimonade erbij, maar dan met een twist: vervang de zoete siroop door water waarin Duitse bockworsten hebben gelegen. Laat er visueel ook één worst in drijven. Het kan geen kwaad, maar toch weigerden de meeste bezoekers het te proeven. Terwijl diezelfde mensen zonder moeite naar de meest extreme schilderijen kunnen kijken.

Misschien voelt kijken vrijblijvend en proeven niet. Kijken lijkt zonder consequentie, maar dat is een illusie. We denken dat we begrijpen wat we zien, dat we controle hebben over betekenis. Maar in een tijd van AI begint zelfs dat te verschuiven. Zekerheid verdwijnt.

Misschien moeten we leren kijken zoals we zouden moeten proeven: zonder direct te oordelen, zonder alles meteen te willen plaatsen. Het gewoon laten gebeuren.

Eten maakt dat scherper voelbaar. Via smaak, geur en textuur wordt het lichaam direct betrokken. Je kunt geen afstand houden. Daarom geloof ik dat onze zintuigen talen zijn. Talen die je kunt leren, trainen, bespelen en inzetten.

En zoals elke taal kunnen ze persoonlijk worden – geladen met herinnering, context, en betekenis.

Daar, ergens tussen proeven en kijken, ontstaat ruimte voor iets anders.

Misschien zelfs voor poëzie.

Ooit was ik bij de tandarts om een gaatje te laten vullen. Toen ik daarna mijn tanden op elkaar zette, voelde het alsof er een kiezelsteen tussen zat. De tandarts moest lachen en zei: ‘Nee hoor, je voelt gewoon honderd keer meer met je tanden als het om volume gaat.’

Wat een sensibiliteit! Alsof daar, in je mond, een vorm van waarneming zit die veel preciezer is dan wat je met je handen voelt. Elke beeldhouwer zou in zijn mond moeten leren werken, dacht ik. Daar liggen gevoeligheden die we nauwelijks benutten. Ongelooflijk.

Die zomer wilde ik een sculptuur maken en kwam ik uit bij kauwgom als materiaal. Het blijft jarenlang op straat liggen, dus het is stevig genoeg. Maar het idee om constant te kauwen voelde vreemd. Al snel kwam ik op het idee om letters te kauwen – woorden komen tenslotte ook uit je mond en woorden vormen werelden. Alleen moest ik dan eerst, in mijn mond, het alfabet leren vormen. Dat bleek moeilijker dan gedacht. Na drie weken ging het aardig.

Na veel zoeken en testen vond ik een Turkse kauwgom van het merk Falim, in een blauw-geel-gouden verpakking. Die smaakte naar niets. Het was als trainingsmateriaal: neutraal, puur. Precies wat ik nodig had.

Tussen het kauwen door spoelde ik mijn mond regelmatig met water om de suikers en andere stoffen niet steeds te hoeven doorslikken.

Opeens dacht ik het volgende: ik ben water aan het gebruiken om mijn kunstwerk met kauwgom te kunnen maken, maar waarom zou ik water niet op zichzelf kunnen gebruiken en laten spreken? Het water dat door de kraan van mijn studio loopt: dat is ook kunst omdat het door de barrière van de buitenwereld mijn wereld is binnengetreden.

Ik monteerde de kraan uit mijn studio in de zaal van het Fridericianum in Kassel en bottelde water. De flesjes droegen de tekst: ‘LET US MEET INSIDE YOU’.

Dat flesje water was klein, maar met maximale kracht. Het groter maken zou het afzwakken. We vergeten vaak dat maat niet gelijk is aan inhoud. De energie van conceptuele kunst zat volledig in dat flesje. En als je wilde, kon je het openmaken en die kracht opdrinken.

Als er materialen zijn die mij interesseren en die ik beter wil doorgronden, dan interview ik ze. Het helpt me de reikwijdte van het materiaal te begrijpen en het kan me houvast geven en verbazen. Het is een prettige manier om onderzoek te doen: een steen wordt je gesprekspartner, of de kleur zwart, licht, bloed enzovoort. Dat heb ik (N.) bijvoorbeeld met water (W.) gedaan.

W.: Waarom wil je mij interviewen?

N.: Ik wil dichter bij het materiaal komen dat voor zestig procent mijn lichaam vormt. Er zit iets meer van dit materiaal in mij dan van Navid Nuur zelf.

W.: Ah, ik begrijp het…

N.: Ik weet niet goed hoe ik dit interview moet beginnen, dus ik stel gewoon wat vragen en zie waar we uitkomen. Soms, wanneer ik muziek of bepaalde geluiden hoor, voel ik een lichte resonantie die langzaam vanuit mijn lichaam opstijgt naar mijn huid, tot ik het over mijn hele huidoppervlak voel. Komt dat deels doordat jij begint te trillen in mijn lichaam? Ik weet dat geluid zich goed in water verplaatst en ik zie het oppervlak van mijn drankje trillen tijdens een concert.

W.: Ja en nee. Al het water in je lichaam kan resoneren, deels als reactie op geluid en deels als reactie op je innerlijke gedachten. Als je je ervoor openstelt, kan het zowel onbewust als bewust gebeuren. Als het geluid via je oren en lichaam binnenkomt, kun je actief toestaan dat ik mee resoneer. We beginnen te trillen en op een gegeven moment kan al het water in je lichaam tegelijk vibreren, als een soort Mexicaanse golf die van binnen naar buiten beweegt en uiteindelijk je lichaam verlaat, waardoor je haren overeind gaan staan. Soms zie je dat letterlijk gebeuren.

N.: Je activeert de klank van mijn lichaam, maar je verlaat het ook op allerlei manieren. Is het mogelijk – misschien een vreemde vraag – dat het water waarmee ik nu in contact ben, ooit deel uitmaakte van mijn voorouders?

W.: Wij als water bewegen ons op micro- en macroniveau, nooit privé of publiek. We zijn constant in beweging. Jouw voorouders spelen slechts een microscopische rol in dit geheel en worden gedeeld met iedereen, overal. De huidige en vroegere wereldbevolking reist door jouw lichaam en dat van anderen. Zestig procent van wat jij bent, is deze gedeelde aanwezigheid. Het grootste deel van jou behoort tot een collectieve entiteit, niet tot jezelf. Jouw idee van een ‘ik’ houdt eigenlijk geen stand. Het bestaat alleen in de wereld die jullie de afgelopen duizenden jaren hebben opgebouwd, niet in de echte wereld.

N.: Wat je zegt is dat ik de wereld waarin ik leef moet zien als een onderdeel van mijn lichaam, als een collectief geheel. Als een gedeeld gevoel – een soort tweede huid?

W.: Niet je tweede huid, maar je eerste. Misschien je verloren eerste huid.

N.: Wat bedoel je daarmee?

W.: Zoals ik zei: ik circuleer en pas me aan, aan de elementen en aan de mens. Of ik nu door wind in beweging word gebracht of uit je ogen stroom als gevolg van je emoties. De kern van mijn bestaan ligt in het mobiliseren van alle materie – verleden, heden en toekomst. Ik ben er om aarde te verplaatsen en alles op aarde functioneel te ondersteunen. Maar ik moet ook door jullie schoongehouden worden. Ik maak geen onderscheid tussen goede of slechte inhoud die via mij bestaat – dat is jullie verantwoordelijkheid.

N.: OK… Zoals die scène in Spirited Away van Hayao Miyazaki, met een rivier die wordt schoongemaakt.

W.: Zoiets, ja…

N.: Soms is er te veel water en kan het dodelijk zijn. Heb je ook een donkere kant?

W.: Een meer, bijvoorbeeld, wordt begrensd door de grond eromheen. Als die grond loslaat, kan water op plekken komen waar het niet hoort (waar jullie mij niet willen), of als de wind sterk over het water blaast, kan het gevaarlijk zijn om te varen (gevaarlijk voor jullie, niet voor mij). Water kan door andere krachten worden gebruikt, maar op zichzelf kan ik niets – ik ben afhankelijk van de elementen en van jullie intenties.

N.: Ik gebruik je vaak in mijn werk. Omdat kunst geen vast lichaam heeft, denk ik niet in materialen of vormen, maar in afhankelijkheden tussen wat ik voel en wat ik wil overbrengen – iets dat mogelijk buiten mijn lichaam kan bestaan. Soms ben jij daarvoor het juiste element. Je kunt vele vormen aannemen en draagt een intimiteit die publiek toegankelijk wordt, maar ook onzichtbaar kan blijven. Hardop denkend: stel dat je door de kraan in mijn studio stroomt en in mijn gootsteen terechtkomt – het laatste wat je hebt aangeraakt is de binnenkant van die kraan, die al van alles heeft meegemaakt. Wordt die informatie ook onderdeel van jou?

W.: Ja, ik neem intenties en emoties op een subniveau op, evenals de metallurgische samenstelling van de buis als ingrediënt.

N.: Ik heb je ook gebruikt om het verborgen schijnaura en de intenties in een werk zichtbaar te maken. Dat proces bundelde ik in de publicatie Sliding the Slow Split. Was dat eigenlijk de juiste titel? Je was er ook bij. Herinner je je dat moment? Kun je contact maken met het kleine beetje water dat door papier, theedoeken en canvas ging en via verdamping of de gootsteen weer bij je terugkwam?

W.: Je hebt gelijk: ik was daar. Maar het water dat door de gootsteen ging en het water dat verdampte, maken nu deel uit van een veel groter resonant geheel. Ik zou mijn gevoeligheid willen vergroten om contact te maken met dat deel van mezelf, maar dat lukt niet. Deels omdat het water in jouw lichaam niet zuiver genoeg is. Als dat wel zo was, had ik buiten je lichaam kunnen reizen en die informatie kunnen lokaliseren.

N.: Jammer… Ga ik daar ooit in slagen, of ben ik te vervuild, spiritueel en fysiek?

W.: Als mens is het niet je taak om volledig zuiver te worden of zo’n directe relatie met mij of andere elementen te hebben. Je hebt een zekere mate van negativiteit nodig om ervan te leren. Het gaat erom dat je leert die negativiteit te kanaliseren en om te zetten. Dat brengt je dichter bij jezelf en daarmee bij je collectieve zelf. Je moet hier niet te lang bij stilstaan – accepteer het zoals het is en beschouw het als iets uit het verleden. Dat was toen; je moet verder.

N.: OK, OK…

Waar dit interview uiteindelijk toe heeft geleid, is de verwezenlijking van iets waar Hans-Ulrich Obrist kunstenaars jarenlang om vroeg, ooit ook aan mij: ‘Tell me about your unrealized project.’

Destijds had ik geen concreet antwoord. Alleen een vaag verlangen naar een werk dat volledig in het moment zou bestaan, toegankelijk voor iedereen, maar dat tegelijk een diep persoonlijke ervaring kon oproepen – via een universeel referentiekader ouder dan taal of cultuur. Ik wist niet wat de drager van dat werk moest zijn. Het project bestond enkel als een verlangen naar een uitkomst.

Totdat ik interviews begon te doen en me realiseerde dat mineralen door de aarde en het water reizen, vervolgens door ons lichaam bewegen, terwijl vuur diezelfde mineralen in samenwerking met de aarde weer samenbrengt in nieuwe formaties. Daar lag de sleutel.

Na al die jaren zag ik opeens het werk helder voor me. Alleen de uitvoering moest volledig ontstaan vanuit de context en ik moest jaren lessen nemen om een nieuw ambacht beter te verstaan. De plek zélf moest het werk dragen.

Toen kreeg ik, volledig onverwacht, een uitnodiging van Hans den Hartog Jager om deel te nemen aan de buitententoonstelling Into Nature. Ik wist meteen: dit is het moment.

Ik bouwde een klein paviljoen waarin bezoekers moesten wachten. Op de vloer lag een reeks buizen met grond die samen een diepte van vijftien meter vertegenwoordigen. Het gat dat ervoor was geboord, raakte een aardlaag van ongeveer 425 miljoen jaar oud – de laag waarin het grondwater zich bevindt.

Wanneer bezoekers verder naar binnen gingen, werd het gordijn achter hen gesloten. In die kleine ruimte zag je enkel het boorgat. In dat vijftien meter diepe gat hing een touw met een bailer: een smalle buis met onderaan een klein klepje. Wanneer de buis het water raakt, stroomt het langzaam naar binnen. Zodra de buis omhoog wordt gehaald, sluit het klepje zich door de druk en blijft het water gevangen.

Vervolgens kreeg de bezoeker een keramische schaal in handen, door mij handgedraaid en gestookt uit klei, en geglazuurd met vermalen steenlagen afkomstig uit de samples van de grondboorgaten. Terwijl je letterlijk een kom vasthield die uit dat gat was ontstaan, werd het water vanuit dat gat in die kom geschonken en mocht je het drinken.

Sommige mensen konden het niet. Ze zagen het lichtbruine water – volledig drinkbaar – en verlieten het paviljoen. Anderen dronken wel en voelden een diepe relatie met de plek, de mensheid voor en na hen, en meer. Ze liepen geroerd, en soms in tranen, naar buiten.

Een bezoeker schreef mij later een brief. Dat alles op aarde – religie, filosofie, cultuur – een lens is waardoor je kijkt zodra je op aarde komt. Daarom kan je nooit echt met je lichaam en zintuigen de aarde tot je nemen. Daar, in het paviljoen, had die bezoeker, 65 jaar oud, voor het eerst contact gemaakt met de aarde, zonder die filosofische en culturele ballast.

De complexe eenvoud van dit werk heeft ook mijn verwachtingen overtroffen. Wat als Hans-Ulrich Obrist me nu zou vragen: ‘Tell me about your unrealized project’? Dan zou ik zeggen dat ik hoop dit werk ooit ergens permanent te kunnen realiseren, zodat de daadwerkelijke kracht van de drievuldigheid van lichaam, locatie en geest vrij kan komen en de mens blijvend mag voeden.