width and height should be displayed here dynamically

Ai Weiwei. Life, Revolt, Poetry

Het werk van Ai Weiwei (1957) is op ogenschijnlijk magere gronden in het Emile Verhaeren Museum in Sint-Amands terechtgekomen: de vader van de kunstenaar, Ai Qing, vertaalde gedichten van de Belgisch-Franse auteur Verhaeren naar het Chinees. Het museum, waarvan de toekomst door extreme bezuinigingen onzeker is, was zelf ook prettig verbaasd door de bereidheid van Ai om langs te komen. En hoewel het onderwerp op het eerste gezicht willekeurig aandoet, zijn het interessante geschiedenissen die de expo samenvlecht.

Terwijl hij studeert in Parijs leert Ai Qing rond 1930 de poëzie van Verhaeren kennen. Terug in China wordt hij tot 1935 gevangengezet vanwege zijn linkse politieke affiliaties. Het is in die periode dat hij aan de vertaling begint. Van 1957 tot 1975 wordt Ai Qing opnieuw slachtoffer van het regime, ditmaal omdat de communistische overheid hem van rechtse sympathieën beticht. Samen met zijn vrouw en drie kinderen wordt hij verbannen naar werkkampen, waar hij een schrijfverbod krijgt en gedwongen wordt om dagelijks de dorpstoiletten schoon te maken. Dat is de context waarin Ai Weiwei is opgegroeid.

De tentoonstelling in Sint-Amands schetst de parallellen tussen vader en zoon. Ook Ai Weiwei studeerde in het Westen en leerde in de Verenigde Staten Duchamp, Warhol en andere kunstenaars kennen. Een aantal getoonde werken gaan direct in dialoog met Duchamp, zoals het vroege Three Clothes Hangers as a Star (1986), Hanging Man in Porcelain (Silver) (2009) met het profiel van Duchamp, en Blue-and-White Porcelain Model of Descending Light (2014). Ook de tentoonstellingsarchitectuur kan aan de Franse kunstenaar doen denken: de leestafels, die elkaar diagonaal kruisen en langs de muur naar boven vouwen, hebben iets weg van de boîtes-en-valise, de koffers die Duchamp maakte met miniatuurversies van zijn werk. Ingebed in de tafels, veilig achter glas, liggen maquettes van Ai Weiweis spectaculaire installaties, zoals een klein hoopje porseleinen zonnebloempitten, porseleinen afgietsels van botten gevonden in een werkkamp, rivierkrabben van porselein en twee pakken thee, afgewerkt met autolak.

Ai Weiweis werk is conceptueel en zit vol directe verwijzingen. De thee refereert aan de Chinese overheid, die burgers uitnodigde om op de thee te komen, maar hen dan aan een streng verhoor onderwierp. De titel van het werk met de krabben, He Xie (2010), verwijst naar het woord voor ‘rivierkrab’, maar is ook een homofoon van ‘harmonie’, een woord dat de Chinese regering graag gebruikt en dat door protestbewegingen werd overgenomen. Deze objets trouvéspassen bij de dissidente positie van de kunstenaar, maar ze krijgen ook een materiële waarde omdat de kunstenaar jade en porselein gebruikt.

Een cruciale parallel tussen Ai Weiwei en Ai Qing is meedogenloze repressie. In 2011 werd Ai Weiwei 81 dagen lang zonder legitieme aanklacht opgesloten. Het is een ervaring die hij naspeelde in de video Dumbass (2013), voorzien van een protestnummer – epische Chinese rock. De re-enactment toont de vernederende choreografie van detentie: een verhoor, douchen onder toezicht, bewegen onder begeleiding. De ironische ondertoon komt naar boven wanneer de clip ontspoort in de fantasie van een rockster. Nadat de bewakers een opblaaspop in de cel aantreffen, wordt Ai opeens vergezeld door schaars geklede, vrouwelijke figuranten. Aan het einde van de film trekt hij een jurk aan en doet hij make-up op. Zijn hoofd is gladgeschoren, wat overkomt als een nogal ambivalente, fatalistische en (zelf)vernederende geste.

Dumbass toont de ‘compromisloze’ Ai Weiwei die zijn middelvinger opsteekt, en in Sint-Amands zijn ook sculpturen van zijn hand in die houding te zien, gemaakt in glas en riet. Versterkt door de rebelse, bijna puberale filmtechnieken uit de jaren nul (fisheye-lenzen en scheve camerastandpunten), versterkt de kunstenaar zijn eigen mythe om de controle terug te pakken. Onmiskenbaar valt op dat vrouwen in dit proces aan het kortste eind trekken. In de lyrics bij de video is de kunstenaar dumbass, maar China is een ‘hoer’. Die marginalisering trekt zich door: vrouwen zijn afwezig in deze tentoonstelling, die gaat over vader, zoon en hun inspiratiebronnen. Met name Ai Weiweis moeder, Gao Ying, ontbreekt, hoewel zij ook een verbannen kunstenaar was.

Uit de gevangenschap werden nog andere werken gepuurd. Handboeien, kleerhangers (Ai Weiweis enige ‘bezit’ in de cel) en rollen wc-papier zijn gereproduceerd in marmer, glas, hout of metaal. Vooral de kleerhangers zijn een interessant kruispunt, als een knipoog naar het dadaïsme van Duchamp en Man Ray, maar ook als een getuigenis van de rauwe realiteit. Conceptuele kunst kruisen met staatsrepressie: het is de motor achter dit oeuvre. Maar terwijl de dissidente positie in China conflict en inhoud genereert, is de relatie van Ai Weiwei met de kunstgeschiedenis en de kunstmarkt opvallend harmonieus. Het concept, het idee, de mythe, het merk van de ‘kritische’ kunstenaar en de aandacht die hij genereert – het zijn combinaties die renderen, in verschillende artistieke circuits. Een moreel en politiek verheven kunstenaar doet het goed bij het westerse kunstpubliek, ook door de manier waarop Ai China representeert, met jade, porselein, antiek en massaproductie, en met het aanklagen van de schending van mensenrechten.

Een comfortabele positie op de kunstmarkt en op biënnales brengt een podium tot stand voor een gecensureerde stem, met politieke verandering als impliciet doel. Vanuit die redenering is subtiliteit geen prioriteit – hoe luider deze stem klinkt, hoe sterker het politieke gebaar. Toch blijft Ai Weiwei altijd centraal staan. Een kopstuk met zijn status zou ervoor kunnen kiezen om de stemmen van andere kunstenaars, arbeiders of schrijvers te verheffen. Zonder de realiteit van repressie, van isolatie en verbanning te willen bagatelliseren, blijft de fundamentele vraag: hoe effectief is activisme als het zich concentreert op één uitzonderlijk individu?

Daarom is het toch fascinerend om te zien hoe Ai Weiwei schijnbaar lukraak in Sint-Amands is aanbeland. De historische link tussen zijn vader en Emile Verhaeren, hoewel niet diepgaand uitgewerkt, roept verwantschap op met andere dissidenten – een verwantschap die in zijn oeuvre meestal ontbreekt. Bovendien dwingt de bescheiden schaal van de locatie een intimiteit af die ongewoon is voor deze blockbuster artist, en die net daarom goed functioneert. Liefhebbers van groots spektakel wijken beter uit naar de gelijktijdige solo in Patrick Derom Gallery in Brussel, maar het Emile Verhaeren Museum biedt uitzonderlijk de kans om Ai Weiwei op menselijke schaal te ontmoeten.

 

• Ai Weiwei. Life, Revolt, Poetry, tot 13 december, Emile Verhaeren Museum, Emile Verhaerenstraat 71, Sint-Amands.