Jean Brusselmans. Schilder van nature
In Bozar toont de retrospectieve van Jean Brusselmans (1884-1953) hoe deze Belgische kunstenaar zich vanuit de traditie verhield tot vernieuwing. De tentoonstelling biedt een kennismaking met een schilder die onderwerpen vond in zijn onmiddellijke omgeving, om ze daarna te onderwerpen aan een modern onderzoek naar kleur en vorm. Daarmee wordt het probleem van de receptie van dit oeuvre op scherp gesteld: is het werk van Brusselmans ‘Vlaams’, en wat blijft er van dat begrip over zodra het niet geografisch of politiek, maar schilderkunstig wordt bekeken? In de catalogus stelt Vlaams minister van Cultuur Caroline Gennez dat wie zich een beeld wil vormen van het Vlaanderen van de eerste helft van de twintigste eeuw, slechts naar de schilderijen van Brusselmans hoeft te kijken. Vanzelfsprekend is dat echter niet. Een werk als Schaatsers (1933) speelt zich inderdaad af tegen de achtergrond van het gemeentehuis van de Vlaamse gemeente Dilbeek, maar wat vertellen werken als Zolderkamer I (1938) of Stilleven met waaier (1948) over de Noordzee, het voor Brusselmans dierbare Pajottenland of het levendige Brussel, zijn geboortestad?
Sinds kunstcriticus en tijdgenoot André de Ridder zijn werk typeerde binnen een beweging waarin de ‘Vlaamse aard’ zich manifesteerde, geldt Brusselmans als exponent van een ‘Vlaams expressionisme’. Aan dit geografische begrip wordt in Bozar een politieke invulling gegeven, ook omdat de retrospectieve net opende op de dag waarop Caroline Gennez besloot om de Vlaamse subsidie voor het Brusselse kunstencentrum te schrappen. Als Brusselmans het adjectief ‘Vlaams’ zelf hanteerde, dan refereerde hij eerder aan een artistieke genealogie dan aan een nationalistische identiteit. Tijdens een hommagefeest dat de Kortrijkse verzamelaar Tony Herbert in 1952 voor hem organiseerde, gaf de schilder aan hoe hij zichzelf ertoe gedwongen had ‘de geheimen van de glorieuze en prachtige Vlaamse schilderkunst terug te vinden’, door meesters als Bruegel, Van Eyck en Rubens als voorbeeld te nemen.
Aansluiting vinden bij een traditie: voor Brusselmans betekende dat artistieke eigenschappen weerspiegelen, zoals de verbeelding van kleur en vorm, de piramidale opbouw van een compositie en een gevoel voor de schoonheid van materie. Tegelijk getuigt zijn werk evenzeer van een streven naar vernieuwing, zoals blijkt uit de conclusie van de toespraak in 1952, wanneer hij zegt ‘uit te [willen] komen bij een meer abstracte schilderkunst’. Een blik op de werken in Bozar leert dat net in die combinatie van continuïteit en experiment de eigenheid van zijn project ligt. Schaatsers mag dan een volks, bruegeliaans tafereel op een bevroren vijver verbeelden, het toont vooral een schilder die de mogelijkheden van een medium onderzoekt. De werkelijkheid staat model voor de kunst, maar wordt niet getrouw weergegeven.
Naar aanleiding van de vorige overzichtstentoonstelling, in het Brugse Groeningemuseum in 1980, stelde Phil Mertens dat ‘de expressieve kleur’ in het gehele oeuvre van Brusselmans een bepalende factor was. In Bozar blijkt dit zowel uit een vroeg werk als In de tuin (1916), met figuren in gedempte pasteltinten, weergegeven in verftoetsen die de technische invloed van Cézanne, Van Gogh en Signac laten vermoeden, als uit Oogst (1934). In dat latere werk is het palet grotendeels teruggebracht tot enkele primaire en secundaire kleuren en valt de complementaire werking op tussen de blauwe fragmenten in het akkeroppervlak en de overwegend oranje ingevulde luchtpartij. Geen van beide schilderijen heeft de intentie kleuren natuurgetrouw weer te geven.
De vernieuwende impuls van Brusselmans laat zich echter niet herleiden tot vrij kleurgebruik. Oogst is gecomponeerd met geometrisch opgevatte vormen, kenmerkend voor het werk waarmee zijn oeuvre vandaag wordt geassocieerd. In Zolderkamer I wordt een vrouw afgebeeld in een binnenruimte waarvan de begrenzingen hoofdzakelijk zijn opgetrokken uit monochrome bruine en blauwe vlakken. Ze worden schuin naar een vluchtpunt buiten beeld afgeleid en suggereren de weergave van een zolderkamer, wat zich bij uitstek leent tot de piramidale compositie die Brusselmans zo belangrijk achtte. De vormsynthese wordt verder doorgedreven in Stilleven met rookworstsneetjes (1936) en Stilleven met waaier: het oppervlak verandert haast volledig in een geometrisch patroon. Ruimtelijkheid ontstaat niet door een klassiek perspectief, maar omdat de geschilderde voorwerpen overlappend achter elkaar zijn geschikt. De dieptewerking is tot een minimum teruggebracht, zodat Brusselmans de toeschouwer bewust maakt van de fundamentele tweedimensionaliteit van zijn medium.
Door zijn werk in dialoog te brengen met dat van tijdgenoten, maakt Schilder van nature duidelijk dat deze vernieuwende kunst niet vanuit een geïsoleerde positie tot stand is gekomen. De beeldtaal vindt een echo in Opus 37 (1923) van Victor Servranckx, een van de eerste abstracte schilders in België. En de aanwezigheid van De dame met het gele halssnoer (1912) van Rik Wouters, Zomer (1932) van Constant Permeke en Naakt met bloementuiltje (1931) van Gustave De Smet toont dat de stilistische eigenschappen van zijn werk, evenals de voorkeur voor onderwerpen als het landschap en het schildersmodel, Brusselmans inderdaad verbinden met kunstenaars van het Vlaamse expressionisme.
Uit de tentoonstelling blijkt, tot slot, dat het Brusselmans niet enkel om l’art pour l’art te doen was. Om in zijn levensonderhoud te voorzien nam hij in perioden waarin de kunstmarkt het moeilijk had ook decoratieve opdrachten aan. Zo schilderde hij in 1936 monumentale decors voor de opvoering van Erwartung, een opera van Arnold Schönberg, in het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten. Van dit werk bleven slechts kleine reproducties en de originele maquette bewaard, die de Belgische kunstenaar Kristof Santy (1987) hebben geïnspireerd tot een groot werk, dat op uitnodiging van Bozar werd gemaakt en dat in het tentoonstellingsparcours is opgenomen. In een interview in de catalogus geeft Santy aan dat Brusselmans als referentie en innerlijke gesprekspartner fungeert. Kunsthistoricus Francisca Vandepitte geeft in een andere bijdrage aan hoe dit oeuvre ook voor de conceptuele kunstenaar Jan Dibbets van bijzondere betekenis was.
De invloed op recentere generaties bevestigt dat het onderzoek van Brusselmans niet in een historische context opgesloten is gebleven. Werk dat telkens opnieuw een artistieke dialoog weet uit te lokken, draagt zonder twijfel iets van het tijdloze kunstbegrip in zich. Anders dan bijvoorbeeld tijdgenoot René Magritte was het Brusselmans niet in de eerste plaats te doen om diepere betekenissen achter het beeld. Kleur, vorm en materie dragen in zijn schilderkunst zelf de betekenis. Jean Brusselmans. Schilder van nature toont aan hoe het begrip ‘Vlaams’ in dit geval niet refereert aan een vastomlijnde identiteit, maar aan een kritisch verwerkte artistieke erfenis. Precies de spanning tussen lokale traditie en modernistische autonomie verleent dit werk duurzame kracht. De tentoonstellingstitel laat zich in dat opzicht programmatisch lezen.
• Jean Brusselmans. Schilder van nature, tot 31 januari, Bozar, Ravensteinstraat 23, Brussel.