Een thuis voor de Vandenhove-collectie
Hoe bespreek je andermans kunstcollectie? En wat als die collectie toebehoorde aan iemand die ook een oeuvre tot stand bracht? De verzameling van de Luikse architect Charles Vandenhove (1927-2019) en zijn echtgenote Jeanne Belvaux (1916-2007) is al een werk op zich. Een tentoonstelling ervan is dubbel gecureerd, want de eerste selectie maakte de verzamelaar zelf, waarna de curatoren er een tweede bewerking op uitvoerden. Bovendien ‘gebruikte’ Vandenhove de kunstwerken voor de interieurs van zijn woning en zijn kantoor, terwijl hij vaak samenwerkte met kunstenaars van wie hij werk verzamelde. Het maakt een expositie ervan des te gecompliceerder.
Er is nauwelijks een ander type van expositie denkbaar dat zoveel publieke rechtvaardiging vergt als die van een private collectie. De rechtstreekse aanleiding is in dit geval overduidelijk: Vandenhove schonk in 2012 niet alleen zijn kunstverzameling aan de Universiteitsbibliotheek Gent, de architect ontwierp en financierde ook het centrum voor architectuur en kunst, vlak naast de Boekentoren, dat zijn naam kreeg en in 2018 de deuren opende. Het is dus begrijpelijk dat deze collectie aan een breed publiek wordt getoond. Maar dat lijkt meestal niet genoeg, want in het huidige kunstlandschap moet een tentoonstelling iets nieuws zeggen, een bepaald thema ontwikkelen… Kortom, er moeten zichtbaar curatoren aan te pas zijn gekomen. Dat zijn deze keer studenten kunstwetenschappen, onder begeleiding van Steven Jacobs. Daarom wordt ook hier aandacht gevestigd op de resultaten van academisch onderzoek, vooral zichtbaar in de onlinecatalogus met bijna tweehonderd werken, waarvan ongeveer de helft wordt tentoongesteld onder de titel Een thuis voor de Vandenhove-collectie. De ondertitel – Van architectenwoning tot tentoonstellingspaviljoen – geeft de conceptuele legitimatie aan: dit is een praktische reflectie op de private plaats van kunst in het wonen en werken van de Vandenhoves, in vergelijking met de positionering van kunstwerken in een meer neutrale en publieke ruimte.
Het grootste risico van een academisch gestuurde tentoonstelling is dat ze een bijlage bij een onderzoeksproject wordt, een visueel addendum bij blokken tekst. Daaraan ontsnapt Een thuis voor de Vandenhove-collectie. In de zalen zelf krijgt de bezoeker amper achtergrondinformatie, en in de meeste gevallen ontbreekt zelfs de titel of maker. De brochure is daarentegen exhaustief, maar de bezoeker kan ook gewoon kijken, zonder overweldigd te worden door muren gevuld met tekst. Het staat iedereen vrij om te kiezen: een expo over Charles Vandenhove of een expo met twintigste- en eenentwintigste-eeuwse kunst – wat mij betreft de beste manier om een collectietentoonstelling aan te pakken.
Omdat mijn werk dat van een derde curator is, moet ook ik een selectie maken. Waarom niet alles nog eens in twee hakken en alleen de eerste verdieping bespreken?
Na de draaitrap, op de overloop van de eerste verdieping en nog voor de eigenlijke tentoonstellingsruimte, volgen drie heel verschillende werken die al eerder een vaste plek kregen in het gebouw: 20 Jahre Einsamkeit (1993-2008) van Anselm Kiefer, Les Mains de Prague (2002) van Christian Boltanski en Erlauf (2002) van Jenny Holzer. Onmiddellijk spreekt de architectuur. De Kiefer hangt loodrecht op een muur met een raam; zijn herfstlandschap achter glas heeft dezelfde vensterkwaliteit. Het verticale, van plafond tot vloer reikende lichtbord van Holzer geeft de continuïteit met de andere verdiepingen aan. De Boltanski, ten slotte, bestaat uit negen korrelige foto’s van een paar handen in verschillende houdingen, soms steunend op iets dat onzichtbaar blijft.
De eigenlijke tentoonstellingsruimte bestaat uit drie delen waarin telkens een ander aspect van bouwen en wonen centraal staat – ‘Atelier en architectuur’, ‘Woning’ en ‘Sculptuur’ – en waarin zich ook drie tafels met stoelen bevinden die Vandenhove ontwierp voor projecten als het Théâtre des Abbesses in Parijs (1996) of voor de woning van Olivier Debré in Ans (1981), een kunstenaar van wie zelf ook werk te zien is. Aan de rechterwand van de zaal hangen uitgesproken architecturale werken, zoals een sculptuur met buizen en kranen (Jacques Charlier, Sans Titre, 1969), een schilderij van bakstenen (Jacques Lizène, Fragmenté, 1977) en een zeefdruk van een art-nouveau-ornament uit 1972 dat Jean-Paul Laenen de geweldige titel Hortasme 1 heeft gegeven.
Aan de linkerzijde staan enkele metalen sculpturen, die hardheid en handenarbeid impliceren – in Sans Titre(1971) van Félix Roulin ook letterlijk – maar ze hebben tegelijk iets weeks en iets dierlijks: dit is het leven waarop of waarvoor gebouwd wordt, in alle betekenissen van het woord. Het duidelijkste voorbeeld is Cheval Cabré (1963), een steigerend paard met volumineuze kont, van Arthur Spronken. Sans Titre (1966) van César Baldaccini lijkt te passen in een editie van Körperwelten over diepzeedieren en Romeo & Juliette (1966) van Miguel Berrocal kan bijna niet anders dan een prehistorische, mariene voorouder van de pissebed zijn.
Achter in de zaal overheerst dan weer zacht, vergankelijk textiel: de kleren van mens en meubel. Toch tonen deze werken zich van naderbij kouder dan de getoonde objecten zouden suggereren. De ‘Juliette’ die in Sans Titre (Juliette)(2007) een kap over haar hoofd draagt, lijkt Charlotte Beaudry recht uit Abu Ghraib te hebben gehaald. Antoni Tàpies beeldt met Samarretta (1972) een afgedragen, ongestreken en besmeurd onderhemd af – allesbehalve iets om lichtvoetig de dag mee aan te vatten. Gaine (1972) van Peter Klasen roept de vrees in het leven dat dit machinaal aangestuurde korset, nu nog losgeknoopt, ontzettend strak aangespannen dreigt te worden wanneer de hendel straks naar rechts draait. En Sophie Ristelhueber biedt met het fotowerk Vulaines III (diptyque) (1989) geen warmte, maar rafelend behangpapier en een doffe canapé.
De student-curatoren hebben met verschillende plaatsingen van de kunstwerken kunnen experimenteren. De aanpak van de typisch museale white cube is wel degelijk vertegenwoordigd, maar ook een opeengepakte opstelling zonder infokaartjes, à l’italienne, is aanwezig. Verder vind ik werken aan de achterkant van witte panelen, tegen het houten geraamte, en onder glas, op oog- of heuphoogte, of net heel hoog, bijna tegen het plafond (een sculptuur van Benno Werth komt zelfs uit het plafond tevoorschijn); sommige kunstwerken leunen tegen de muur of steunen op een sokkel. Het lijkt wel alsof de studenten zo ongeveer alle mogelijkheden hebben uitgeput. Een speelse, architecturale tentoonstelling.
• Een thuis voor de Vandenhove-collectie, tot 30 januari, VANDENHOVE Centrum voor Architectuur & Kunst, Rozier 1, Gent.