Celina Eceiza. Rubyfruit Jungle
Zoals een vogel een nest bouwt, zo is de Argentijnse Celina Eceiza (1988) neergestreken in Marres in Maastricht. In plaats van stokjes verzamelt ze sokken en werken van andere kunstenaars, nagemaakt in stof. Als geen andere kunstinstelling in Nederland geeft Marres kunstenaars, die vaak nog in de periferie werken, de kans om een toonplek over te nemen en te transformeren. In haar integrale installatie stelt Eceiza zich haar eigen hoofd voor als een huis. Iedere kamer kan een deel van haar worden, en vervolgens ook van ons. Het idee is geïnspireerd op de fenomenologische benadering van ruimte in La poétique de l’espace, het boek van Gaston Bachelard uit 1957. Onze levens verlopen niet langs een strakke tijdlijn, maar zijn fysiek verankerd in vertrouwde, doorleefde ruimtes, in wisselwerking met onze verbeelding en herinnering. Om die intimiteit te benadrukken, bekleedt Eceiza de architectonische structuur van Marres met duizenden meters met de hand bewerkt textiel. Deze ‘zachte architectuur’ benadrukt ze met een citaat van Bachelard op de wand: ‘Wat het nest zijn ronde vorm geeft, is niets anders dan het lichaam van de vogel zelf. Door voortdurend rond te draaien en de wand aan alle kanten uit te drukken, slaagt hij erin die cirkel te vormen; het vrouwtje, een levende draaibank, holt zo haar nest uit.’
Hoewel het nest en andere microruimtes een algemene rol spelen in Bachelards filosofie, kiest Eceiza voor een specifieke bouwer: de hornero, de nationale vogel van Argentinië die uit modder een ovenvormig nest maakt – horno is Spaans voor oven. De bouwsels zijn terug te vinden op zowel boomtakken als op menselijke constructies, zoals telefoonmasten en richels onder bruggen of daken. Eceiza verspreidde gelijkvormige sculptuurtjes door het herenhuis in Maastricht. Het nest is een universum dat van binnenuit wordt opgebouwd, als de ultieme plek voor geborgenheid en verbondenheid, een verbondenheid die zich vertaalt in Eceiza’s collectieve werkwijze. Ook in Marres werkte ze samen met professionals en vrijwilligers om al deze complexe lagen te realiseren, onder meer door bijna veertig schilderijen van kunstenaars die haar inspireerden in textiel te reproduceren.
De titel van de tentoonstelling, Rubyfruit Jungle, is ontleend aan een autobiografische roman uit 1973 van Rita Mae Brown. Het boek stelt vrouwelijke autonomie, verlangen en de vrije wil centraal, zonder traditionele schaamte. Vandaag de dag bestaat die schaamte nog altijd, maar daarvoor heeft Eceiza een achterdeurtje gevonden: als de deuren in haar huis klemmen, weet haar alter ego Begonia Arriboni – de naam verwijst naar de zachte, organische expressie van de begonia en de ‘heer’ des huizes of de Arriboni – ze met poëtische moed te openen. Samen met haar favoriete denkers en makers ondermijnt Celina/Begonia het idee van de individuele, geniale kunstenaar, dat ze maar een saai gegeven vindt. Door te citeren kan ze zich ideeën van anderen eigen maken. Er is niemand die ‘iets helemaal alleen bedenkt’ en de wereld is er ‘om te delen’, zoals Begonia in de video The Artist Never Thinks Alone uitdrukkelijk uiteenzet. Eraan ten grondslag ligt het ‘cultureel kannibalisme’, uit het emancipatorische manifest van de antropofagie uit 1928 van de Braziliaanse schrijver en dichter Oswald de Andrade. Het dient als een krachtige strategie voor postkoloniaal verzet. In plaats van passief te kopiëren, kan de overheersende Europese cultuur worden verslonden, verteerd en getransformeerd in een autonome artistieke identiteit. In de hal van Marres naaide Eceiza de woorden ‘cultural cannibalism’ boven de textiele reproductie van het schilderij Abaporu (menseneter) (1928) van Tarsila do Amaral. Dit werk vormde de directe inspiratie voor het manifest van De Andrade. Abaporu is stilistisch verwant met het Europese modernisme en met het werk van Fernand Léger, bij wie Tarsila in de leer ging. Een directere vergelijking valt te maken met Joan Miró’s Persoon die een steen naar een vogel gooit uit 1926, waarop ook een gigantische voet te zien is. Tarsila plaatst naast dat reusachtige lichaamsdeel een enorme hand aan een fors lijf met een veel te klein hoofd. Samen met de zon en de cactus symboliseert het een diepe worteling in het (Braziliaanse) land.
De Abaporu bewoont een centrale kamer in het huis van Eceiza: vanuit twee reusachtige voeten van papier-maché schieten spichtige benen omhoog naar het glazen dak. Ook de kolossale hand die de vloer beroert en een vrouwentorso aan de wand zijn uit papier en lijm geboetseerd. Met humor en lichtvoetigheid deconstrueert Eceiza een ernstig onderwerp. Al struinend door het huis kunnen bezoekers trekpoppen van brood activeren, gedachten op krijtwanden achterlaten, plaatsnemen op de vele kussens, bladeren door patchworkboeken, kijken naar collages van katten die nadenken over kunst en poëzie, en sokken naaien op de vloer en de wand. In andere kamers strekken lijven, hoofden en handen zich uit in kleurige verf, alsof ze de hele ruimte willen omarmen of aanraken. Niets blijft onberoerd in dit huis-hoofd. Het aanraken van kunstwerken is fundamenteel voor de praktijk van Eceiza. Ooit ging in een museum een alarm af toen ze een kunstwerk te dicht naderde. Voor haar bleek dit het bepalende moment voor het maken van werk dat zintuiglijk kon worden beleefd. De totaalinstallatie ademt derhalve een gevoel van saamhorigheid en speelsheid, voortkomend uit de tactiele ervaring van de door de kunstenaar geselecteerde materialen. Vooral kleding neemt een bijzondere plek in, als de kleinste afstand tussen de huid van twee mensen.
Deze nadruk op aanraking en op performatieve elementen vormt samen met de vele referenties en de collectieve en empathische betrokkenheid ook een institutionele kritiek, als een direct antwoord op rationele afbakening, geïsoleerde objecten en losgezongen ego’s. Dat is precies waarin kunstencentrum Marres zich onderscheidt: beeldende kunst en verwante disciplines krijgen letterlijk de ruimte om te experimenteren. Het huis omkadert niet, maar wordt onderdeel van het werk. Eceiza kreeg de kans om ‘de wereld stilletjes te transformeren’, zoals ze een zelfportret laat zeggen. ‘Stilletjes’ betekent vooral: subtiel, want Eceiza zit allerminst in een hoekje te kniezen. Het ontbreekt de metamorfose van het gebouw niet aan stilistische kracht of artistieke integriteit. Ook de rafelrandjes mogen gezien worden. Het leidt tot een kunstwerk dat ‘een paar schoenen waard’ is, met een uitdrukking van de Frans-Argentijnse kunstenaar Germaine Derbecq, die ook is opgenomen in het netwerk van verbanden van Rubyfruit Jungle. Eceiza heeft zelf voor een berg sokken gezorgd, want ‘we zijn net als verdwaalde sokken die een andere verdwaalde sok willen vinden’.
• Celina Eceiza. Rubyfruit Jungle, tot 3 januari, Marres, Capucijnenstraat 98, Maastricht.