width and height should be displayed here dynamically

Jacob en Coba Ritsema, broer achter zus

De rit naar het Noord-Veluws Museum in Nunspeet, door een grauw en mistig polderlandschap, functioneert onbedoeld als een atmosferische proloog voor de tentoonstelling rond Jacob en Coba Ritsema. Binnen de canon van de Nederlandse moderne kunst is de receptie van beide oeuvres ongelijk verdeeld. Waar Coba Ritsema (1876-1961) recentelijk nog werd gecanoniseerd met een overzichtstentoonstelling in het Frans Hals Museum in Haarlem, blijft het oeuvre van haar oudere broer Jacob Ritsema (1869-1943) grotendeels onderbelicht – ook mannen kunnen door de kunstgeschiedenis vergeten worden. De tentoonstelling in Nunspeet poogt deze artistieke hiërarchie te bevragen door beide schilders in dialoog te plaatsen.

De receptie van Jacobs werk wordt vaak bemoeilijkt door zijn sombere toets – een stemming die scherp contrasteert met de lichte, levendige toets van zijn zus. Waar de vluchtige toeschouwer deze zwaarte als deprimerend kan ervaren, schuilt in de weigering van het anekdotische juist een picturale kracht. Ritsema excelleert als schilder wanneer hij een meditatieve, bijna existentiële ruimte tot stand brengt. Op Vrouw met kruiwagen in het bos (1935) wordt bijvoorbeeld een herfstig loofwoud weergegeven met slechts gele, bruine en zwarte tinten in een dens, pasteus impasto. De boomstammen verschijnen en verdwijnen als spookgestalten tussen bruingele bladeren. Het geheel krijgt iets unheimlichs; de vrouwelijke figuur met kruiwagen op de voorgrond, leunend tegen een stam, versmelt met de vegetatie en wordt deel van een geheimzinnig landschap. De compositie vraagt tijd om bekeken te worden, wat op de website van het museum treffend wordt omschreven als het ‘verdiepen’ van de tijdservaring.

De tentoonstelling slaagt er niet meteen in om de verschillen in het werk van de Ritsema’s overtuigend te ensceneren. Door broer en zus meteen bij aanvang tegenover elkaar te plaatsen aan de hand van twee kenmerkende werken – Jacob met een bosgezicht, Coba met een stilleven – dreigt het concept te vervallen in binaire opposities: licht versus donker, vrouwelijk versus mannelijk, buiten versus binnen. Bovendien vertoont het sleutelwerk van Jacob duidelijk mankementen, terwijl het schilderij van Coba onaf lijkt.

Bij Aardappelrooien van Jacob, dat twee boerenvrouwen verbeeldt tijdens de oogst, wordt er gepoogd de idyllische retoriek van het landelijke leven te doorbreken door de nadruk te leggen op de rauwe werkelijkheid van agrarische arbeid. De methode is echter symptomatisch voor een hedendaagse en gemakzuchtige omgang met erfgoed: rechts onder het doek hangt een beeldscherm waarop het schilderij ‘tot leven komt’ in een door AI geanimeerde loop. De twee gebukte boerinnen richten zich op en kijken met de armen in de zij ten hemel, om aan te tonen dat ze vermoeid zijn van de arbeid. Los van de gekende bezwaren tegen beeldgeneratieve AI, is het een ingreep die getuigt van wantrouwen in de zeggingskracht van het picturale object – van het schilderij én van de vertraging die het eist. Dat dit overbodige element nog drie keer terugkeert in de tentoonstelling ondermijnt de formele kwaliteiten van deze oeuvres.

Het werk van Jacob en Coba Ritsema heeft dit soort experimenten niet nodig, het bezit voldoende autonomie. Dat blijkt vooral wanneer de schilderijen voldoende ruimte krijgen en wanneer de binaire vergelijkingen afwezig blijven. Een hoogtepunt is de zesdelige reeks ‘regenbuitjes’ van Jacob, geflankeerd door een ijzersterke pendant, In de regen (1850-1900), van zijn leermeester Paul Gabriël van de Haagse School. De schilderijen tonen telkens precies hetzelfde tafereel (een vrouw die met een paraplu door de regen loopt), maar met een andere schakering grijs, andere regen en een ander licht. Ritsema onderzoekt de atmosferische parameters van het sombere polderlandschap. Een zekere concentratie, verstilling en eenheid van stijl kenmerken hem als solist, als een wat sombere, teruggetrokken figuur.

Het werk van Coba thematiseert dan weer het bruisende, woelige Amsterdam van de vroege twintigste eeuw. Ook de levendige vriendschappen binnen het netwerk van de ‘Amsterdamse Joffers’ – een groep vrouwelijke kunstenaars die eind negentiende eeuw aan de Rijksacademie studeerden – resoneren in haar werk. In de verschillende werken – portretten, stillevens, een academisch naakt en een ets – is een voortdurende dialoog met andere schilders en andere tradities zichtbaar. In het late Stilleven met grijze potten bereikt ze een niveau van abstractie dat binnen haar oeuvre zeldzaam is.

Juist daarom schiet deze tentoonstelling in de presentatie van Coba’s werk tekort. De museale enscenering oogt gefragmenteerd en de kunsthistorische context is eerder beperkt, in vergelijking met de informatie over Jacob. Bovendien wordt haar werk vooral vergeleken met dat van andere Joffers en van haar broer, zodat haar individuele evolutie onderbelicht blijft. Hoewel topstukken zoals Interieur met staande vrouw (1900) en het latere werk Roze meisje (1953) haar reikwijdte demonstreren, ontbreekt een helder beeld van de ontwikkelingen binnen haar oeuvre.

Broer en zus worden gepresenteerd alsof ze beiden in dezelfde geest werkten, met vooral de onderwerpskeuze als groot onderscheid. Dat de ‘verdieping’ op dezelfde manier aanwezig is bij zowel Jacob als Coba klopt niet, want hun oeuvres getuigen van een ander soort aandacht: de reeksen en individuele schilderijen van Jacob stralen eenzaamheid uit en lijken buiten de tijd te zijn geplaatst. Tijdelijkheid – moderniteit, picturale dynamiek – spat daarentegen af van Coba’s doeken. Dat een familieband het vertrekpunt kan zijn voor een tentoonstelling die de artistieke autonomie van kunstenaars toch waarborgt, bleek vorig jaar nog bij de expositie Thuis bij Ter Borch in Museum de Fundatie in Zwolle, met een strikte ruimtelijke scheiding tussen het werk van Gerard en Gesina ter Borch. De artistieke kruisbestuiving tussen Jacob en Coba Ritsema is onmiskenbaar, maar het is vooral waar hun wegen scheiden, dat het interessant wordt.

 

• Jacob en Coba Ritsema, broer achter zus, tot 13 december, Noord-Veluws Museum, Winckelweg 17a, Nunspeet.