width and height should be displayed here dynamically

Sigmar Polke. Het weten van de kleuren

‘Voor Polke was kleur niet alleen een visueel fenomeen, maar ook een manier om de wereld te ontdekken en te duiden.’ Dit uitgangspunt vormt de rode draad van de retrospectieve van de Duitse kunstenaar Sigmar Polke (1941-2010) in De Pont. Tegelijk markeert de tentoonstelling het afscheid van directeur Martijn van Nieuwenhuyzen, die al in 1992 een presentatie van Polkes werk samenstelde voor het Stedelijk in Amsterdam en in 2021 in Tilburg een tentoonstelling maakte van diens grafisch werk en edities. Onder de titel Het weten van de kleurenbrengt Van Nieuwenhuyzen nu stukken uit de Collectie Nederland bijeen in een thematisch overzicht. Polkes artistieke experimenten en zijn pseudowetenschappelijke, alchemistische houding staan centraal.

Deze thematische afbakening is onvermijdelijk voor het betrekkelijk kleinschalige museum, in confrontatie met een omvangrijk en gevarieerd oeuvre. Polkes praktijk beslaat ruim vijf decennia en omvat schilderkunst, fotografie, film, grafiek, prints en sculptuur. Voor een representatief overzicht worden de relatief uitgebreide Nederlandse openbare collecties – die veel Polkes bevatten dankzij de vroege interesse in zijn werk – aangevuld met bruiklenen uit Europese verzamelingen. In een reeks kleine, geschakelde ruimtes wordt een selectie kleiner werk getoond: van vroege fotografische experimenten uit de jaren zeventig tot Farbproben uit de jaren tachtig en zeefdrukken in oplage uit de jaren negentig. Daarnaast zijn twee voor de gelegenheid gedigitaliseerde schetsboeken te zien.

De kleinere werken worden gepresenteerd als experimenten en voorstudies voor de monumentale schilderijen in de grote hal. Ook daar ligt de nadruk op Polkes omgang met grondstoffen. In Goldklumpen (1982) onderzoekt hij hoe goud – als materiaal en als beeld – zich in verf laat simuleren. Voor de fotoserie Urangestein (rosa) (1992) stelde hij negatieven bloot aan radioactief uranium. Sibirische Meteoriten I (1988) toont meteorieten op een voor Polke kenmerkende transparante drager, terwijl Silberoxyd (1984-1986) uitgaat van veranderlijke en reactieve materialen. Dat laatste werk maakte deel uit van Polkes bekroonde presentatie op de Biënnale van Venetië in 1986.

Het vormt de opmaat naar een reeks monumentale schilderijen die steeds nadrukkelijker met historische en symbolische referenties worden opgeladen. De acht doeken van Farbtafeln (1986-1987/1992), uit de collectie van het Stedelijk, zijn gewijd aan een pigment ontleend aan het negende-eeuwse manuscript The Book of Kells. In het triptiek Werkgruppe I-III (1982), uit de collectie van Boijmans Van Beuningen, bouwde hij beelden op uit pigment, lak en transparante glacis. Polkes experimenten bleven echter niet beperkt tot de abstractie. Het door De Pont verworven vierluik Hermes Trismegistos I-IV (1995) combineert materiële experimenten met symbolische figuratie en haast allegorische, cultuurhistorische verwijzingen gebaseerd op een Siennese afbeelding van Hermes Trismegistos, de mythische figuur die werd vereerd als beschermheer van de alchemie en van esoterische kennis. In de zogenoemde Dürerschleifen, een serie van acht schilderijen uit de late jaren tachtig, legde Polke uitvergrote motieven van Dürers prenten over zijn abstracte composities.

Onbesproken blijft waarom Polke die haast obsessieve experimenteerdrang met cultuurhistorische verwijzingen verbond. Een dergelijke context stond in 2014 wel centraal in Alibis, tot op heden de meest omvangrijke retrospectieve, die zowel in het MoMA, in Tate Modern als Museum Ludwig te zien was. Polke werd er gesitueerd in het naoorlogse Duitsland, bepaald door de opkomende consumptiecultuur, de voortdurende confrontatie met de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog en de omgang met een Duitse cultuurgeschiedenis besmet door het nationaalsocialisme. Vandaar ook het gebruik van de term ‘alibi’: de manier waarop Polke verantwoordelijkheid lijkt te ontwijken, maakt de confrontatie juist mogelijk – het materiaal, en niet de kunstenaar, reageert zelf op de context.

In het licht van de huidige ontwikkelingen in Duitsland, zoals het succes van extreemrechtse partijen met openlijke nazisympathieën, leidt de vrijwel exclusieve focus in Tilburg op materiële experimenten tot een ongemakkelijk gemis. Grotendeels gepresenteerd in een kunsthistorisch vacuüm, staat de technische en artistieke ontwikkeling van dit oeuvre centraal, terwijl culturele, maatschappelijke en politieke dimensies naar de achtergrond verdwijnen. Ook de collectiepresentatie van De Pont, nauw met de tentoonstelling verweven, benadrukt vooral materieel onderzoek. Wedgework III (1969) van James Turrell, een ruimtelijke installatie van fluorescerend licht, is een veelzeggend voorbeeld. De illusionistische maakprocessen in de op esthetische verwondering gerichte praktijk van deze Amerikaanse kunstenaar zijn immers geregeld bekritiseerd. De hypnotiserende, passieve ervaringsmodus waarin de toeschouwer terechtkomt is een houding die eerder aansluit bij de Amerikaanse consumptiemaatschappij dan bij kritische reflectie.

Wat Het weten van de kleuren betreft, kan de samenwerking met de Anna Polke Stiftung – geleid door de dochter van de kunstenaar – als contraproductief worden gelezen. De tentoonstelling maakt deel uit van het internationale onderzoeks- en educatieproject Sigmar Polke. Athanor NOW, waarin de installatie in Venetië uit 1986 vanuit ‘hedendaagse artistieke en wetenschappelijke perspectieven’ wordt belicht. Wanneer een dergelijke aanpak zich echter richt op het ontrafelen van materialen en maakprocessen, dreigen de mystieke aspecten van het werk geneutraliseerd te worden. Het blootleggen van Polkes alchemistische constructies kan de conceptuele grondlaag van zijn werk tegenwerken in plaats van overdragen. De fragiliteit, veranderlijkheid en ongrijpbaarheid van pigmenten, dragers en chemische reacties zijn immers geen bijkomstigheden – het zijn conceptuele en constitutieve elementen van het werk. Net in een tijd waarin cultuur en geschiedenis opnieuw worden ingezet voor nationalistische en autoritaire politiek, wordt die ongrijpbaarheid van Polkes oeuvre weer urgent.

 

• Sigmar Polke. Het weten van de kleuren, tot 28 februari, De Pont, Wilhelminapark 1, Tilburg.