width and height should be displayed here dynamically

Street Art. Paysage mental, récit mural

Voor recente alumni van de KU Leuven is de Pieter De Somer-aula meer dan alleen de plek waar ze vele uren van hun eerste jaar gesleten hebben. Vlak voor de start van het academiejaar in 2022 heeft de Duitse straatkunstenaar Case Maclaim op de buitenmuur een groot portret van Sanda Dia aangebracht. De ingenieursstudent was enkele jaren daarvoor bij een extreme studentendoop om het leven gekomen. De muurschildering werd zeer positief onthaald en veranderde het grootste auditorium van de Leuvense universiteit in een herdenkingsplek. Over het statuut van deze streetart en alles wat daarbij komt kijken (zoals de locatie, die de naam van een voormalige rector draagt en op die manier de verantwoordelijkheid van het rectoraat inroept) is echter amper gereflecteerd. Het had een boeiende casus voor Bertrand Westphal (1962) kunnen zijn, die naast grondlegger van de literatuurtheoretische benadering genaamd ‘geokritiek’ nu ook de auteur is van het boek Street Art. Paysage mental, récit mural. De twee pijlers van zijn oeuvre – kunst en ruimte – komen zo opnieuw samen, net als twee van zijn grootste inspiratiebronnen: Georges Perec en Gilles Deleuze.

Westphal opent met Agnès Varda, die twee documentaires over streetart draaide, in Los Angeles en op verschillende plaatsen in Frankrijk, samen met fotograaf en straatkunstenaar JR. Dan volgen vijf hoofdstukken waarin de kunstvorm telkens vanuit een andere hoek belicht wordt. De subgenres tag en writing uit de New Yorkse begindagen dienen om de relatie tot de stad en de bijhorende subcultuur te onderzoeken. Een gastles van de Amerikaanse kunstenaar RAMM:ΣLL:ZΣΣ in Milaan laat toe om het over schrijven en semiotiek te hebben, terwijl een flânerie door Dakar het thema dekolonisatie aansnijdt. Een tour d’horizon van de extreemste beoefenaars van streetart, waaronder Nug uit Stockholm en de Brusselaar Bonom (pseudoniem van Vincent Glowinski) roept automatisch vragen op over publieke ruimte en juridische aspecten in het leven. En de inventaris van alle graffiti die op en rond een gesloten treinstation in Parijs is aangebracht, staat Westphal toe om het uitgebreid over tijd te hebben. De lezer leert veel, voelt het snobisme wegebben en begrijpt waarom streetart meer theorie verdient.

Van alle redenen waarom kunstenaars de straat als canvas kiezen, is het verlangen om zonder institutionele obstakels veel verschillende mensen te bereiken wellicht de voornaamste. Westphal schrijft goed over streetart als kunst van de verdrukten. Graffiti veranderde de metrostellen van New York bijvoorbeeld in ‘rondreizende showroom[s] van identiteiten die in een klimaat van sociale en/of raciale segregatie geen andere kans hadden om zich te emanciperen’. In Senegal trekt Set Setal de aandacht van Westphal. Deze beweging, Wolof voor ‘proper’ (set) en ‘proper maken’ (setal), strijdt al vanaf de jaren tachtig zowel tegen corruptie als voor een betere hygiëne- en gezondheidspolitiek. Een karavaan met de naam ‘Graff et santé’ trok in 2008 door het land en dokters ontvangen hun patiënten nog geregeld op plekken waar street artists aan het werk zijn. Hun muurschilderingen dienen ‘om een sociale boodschap uit te dragen die verwijst naar gezondheidskwesties (vaccinaties) en hygiëne’. Westphal merkt het niet op, maar is het niet bijzonder hoe deze kunstenaars de categorieën van properheid en vuilheid omkeren? Terwijl graffiti in de collectieve verbeelding – versterkt door politiek, gerecht en media – met slechte hygiëne en verloedering wordt geassocieerd, krijgt het in de straten van Dakar en Saint-Louis een imago van smetteloosheid.

Het boeiendste hoofdstuk is dat over RAMM:ΣLL:ZΣΣ (1960-2010), uitgesproken als Rammellzee. Daarin toont Westphal overtuigend de centraliteit aan van de letter (en niet van het woord of de zin) in de Amerikaanse counterculturevan de jaren zestig en zeventig. Kool Koor vroeg zich af ‘[w]at een A is, wat een B is, wat een C is’; RAMM:ΣLL:ZΣΣ veranderde de ‘c’ terug in de oorspronkelijke ‘k’ voor zijn versie van ‘ikonoklasme’, en liet zich begeleiden door crewleden met de namen ‘A-One’, ‘B-One’ en ‘C-One’. Zijn reis naar Milaan was volgens Westphal ook niet toevallig, want aan de Italiaanse universiteiten werd in de jaren tachtig het werk van semioloog en toekomstig bestsellerauteur Umberto Eco druk besproken. Op een verrassende manier contrasteert hij RAMM:ΣLL:ZΣΣ’s gebruik van de sigma met de letterkeuze van burgerrechtenactivist Malcolm X: ‘Om een nieuwe Malcolm X te worden, had hij moeten aanvaarden zijn persoonlijke vergelijking op te lossen. Dat was uitgesloten. Hij was geen X, hij was Σ, een vermenigvuldigingsfactor.’

In de vier hoofdstukken die aan de conclusie voorafgaan, verliest Westphal de esthetische dimensie uit het oog en neemt zijn comfortabele positie van literatuurwetenschapper het over. Het vertrekpunt is steeds een nog ander verband, namelijk de relatie tot herinnering, maar telkens draait het betoog uit op een opsomming van literaire referenties. De analyse van hoe literatuur en streetart zich tot elkaar verhouden blijft daarbij al te zeer achterwege. Bovendien komen twee bedenkelijke standpunten naar voren. Ten eerste lijkt Westphal te geloven dat streetart inherent democratisch is, als hij schrijft dat deze kunstvorm ‘het ontstaan van een cultureel, of tegencultureel, gemeengoed bevordert dat de fundamentele principes van de democratie weerspiegelt’. Als je onder die ‘fundamentele principes’ pluralisme en vrijheid van meningsuiting verstaat, klopt dat, maar nergens erkent de auteur dat streetart ook een eenvoudig middel kan zijn om haat en verdeeldheid te zaaien, zoals dat tijdens de Troubles in Noord-Ierland gebeurde: Belfast en Derry dragen er nog steeds de bewijzen van. Het tweede standpunt vloeit voort uit dezelfde absolute houding. Hoewel Westphal het bewust vergankelijke karakter waardeert van veel werken (zoals de mooie Éphémères, de eenvoudige figuurtjes in een zwarte klare lijn die Gérard Zlotykamien op muren aanbracht met een spuitbus), trekt hij telkens weer van leer tegen het weghalen ervan. Niet alleen wordt daardoor het hele concept van streetart ondergraven, de keuze voor een bepaalde locatie is nu eenmaal niet altijd onschuldig. Eenzelfde werk op de façade van een boetiek van Chanel of in een verlaten voetgangerstunnel – het zijn twee verschillende dingen. Als Street Art iets duidelijk maakt, dan is het hoe weinig de beoefenaars van deze kunst van beschermheren moeten weten.

 

• Bertrand Westphal, Street Art. Paysage mental, récit mural, Parijs, Les Éditions de Minuit, 2026, ISBN 9782707358004.