width and height should be displayed here dynamically

Rietveld. Werk en leven

Lange tijd knutselde haast elke Nederlandse architectuurstudent de befaamde roodblauwe leunstoel van Gerrit Rietveld (1888-1964) in elkaar. Er verschenen zelfs publicaties waarin uitvoerig werd beschreven hoe de meubels van deze architect konden worden nagemaakt. Rémon van Gemeren (1979), die eerder boeken schreef over Louis Couperus, Jan Mankes en Carel Willink, noemt het meubel in zijn vuistdikke biografie over Rietveld ‘een klassieke fauteuil die is uitgekleed tot in zijn naakte, noodzakelijke essentie: vier planken, twee latten en dertien balkjes’. Is dat zo? Van Gemeren gebruikt het woord ‘klassiek’ nogal lichtvaardig. Elders in het boek schrijft hij dat Berlage in de beurs van Amsterdam uit 1903 ‘klassieke vormen’ gebruikte, ‘maar [hij] drapeerde deze niet, zoals Cuypers nog wel deed, met versierende motieven’. Vooral vernieuwend aan de Rietveldstoel zijn de verbindingen. De connectie tussen de elementen wordt niet langer benadrukt, maar Rietveld probeert ze ‘op te lossen’: de onderdelen worden zoveel mogelijk verzelfstandigd, waardoor ze lijken te zweven. De stoel wordt een subliem object, met een fragiliteit die maakt dat we er nauwelijks op durven te gaan zitten.

Dat losmaken van bouwonderdelen komt terug in zijn bekendste gebouw, het Rietveld Schröderhuis (1924) in Utrecht, gebouwd voor Truus Schröder-Schräder, zijn professionele en amoureuze partner. Vorig jaar werd een historische raamschildering – ‘Schröder & Rietveld Architect’, want het huis werd ook als kantoor gebruikt – nog gereconstrueerd, hoewel de genesis van het bouwwerk onduidelijk blijft. Was het oeuvre van Theo van Doesburg een inspiratiebron? Of was Schröder-Schräder niet alleen opdrachtgever, maar ook de drijvende kracht achter het ontwerp? Een eerste versie wees ze meteen van de hand; het tweede ontwerp beschouwde ze ‘als een explosie’ omdat ‘de buitenkant in de omringende ruimte brak’ – een omschrijving die ook op het Maison d’Artiste uit 1923 van Van Doesburg van toepassing is.

Toch zou het onrechtvaardig en onjuist zijn om het oeuvre van Rietveld te reduceren tot de stoel en dit huis, zoals dat gebeurde in monografieën van Theodore Brown en Frits Bless, respectievelijk uit 1958 en 1982. De grondige en volledige inventarisatie door Marijke Küper en Ida van Zijl in 1992 bracht daar verandering in. Van Gemeren wil nog verder gaan en ook het leven van Rietveld belichten, maar een ontbrekende index maakt het boek als naslagwerk onbruikbaar. Bovendien zijn de kortere hoofdstukjes, die telkens onder de titel ‘Contour’ tussen zes langere, chronologisch geordende delen zijn ingevoegd om één dag of één jaar in het leven van Rietveld te beschrijven, hinderlijk en nauwelijks gerechtvaardigd, vooral omdat ze in tijd verspringen.

Rietveld. Werk en leven is ongetwijfeld vermakelijk en goed geschreven. Vaak lijkt het alsof Van Gemeren er zelf bij was. De auteur stelt dat de architect altijd dol is geweest op goochelen en biljarten, en dat zijn partner graag danste. ‘Het heeft iets komisch om in gedachten de altijd wat afstandelijke Truus Schröder en Rietveld op de moderne vloer van hun moderne huis bijna heup aan heup te zien bewegen op het opzwepende ritme van een Cubaanse dans. Ze moeten een heimelijk plezier hebben beleefd.’ Het getuigt van de geringe afstandelijkheid van de auteur tot zijn onderwerp, en daarmee ook van het sterk anekdotische karakter van dit boek. Alles is gekleurd door een welbepaald beeld van Rietveld, en vooral door wat zijn weduwe heeft opgeschreven en reeds verteld aan Marijke Küper. Het leidt tot persoonlijk ogende herinneringen die echter ook geconstrueerd overkomen. Zo schrijft Van Gemeren dat Theo en Nelly van Doesburg op een avond op bezoek waren bij Rietveld en zijn echtgenote Vroukje. ‘Het zal voor [haar] een ontluisterende ervaring zijn geweest gastvrouw te zijn van de deftige, in driedelig pak en hoed gestoken en toch weinig artistiek ogende Van Doesburg en de in sterk, afwijkende kleuren opgemaakte pianist, danser en beeldend kunstenaar.’ Het lijkt eerder fictie dan feit. Bovendien wordt de invloed van Van Doesburg ook op die manier weer gebagatelliseerd. De studie van Van Gemeren past zo in een reeks biografieën over Nederlandse kunstenaars waarin de fijne lijn tussen verbeelding en historische feitelijkheden soms te gemakkelijk wordt overschreden, vooral wanneer er van overgeleverde herinneringen gebruik wordt gemaakt. Geschiedenis is echter een constructie, en de degelijkheid van elke uitspraak moet worden geverifieerd.

Daarnaast haalt Van Gemeren een heleboel filosofen, schrijvers en dichters van stal. Het boek begint en eindigt met het benadrukken van de betekenis voor Rietveld van The Fountainhead (1943), een roman van de Amerikaanse schrijfster Ayn Rand die voor een groot gedeelte gebaseerd was op het leven van Frank Lloyd Wright. Volgens de biograaf herkende Rietveld zijn levenshouding in dit boek dat draaide om egoïsme en individualisme, maar ook al zijn andere lectuur zou van groot belang zijn geweest, van Hegel, Nietzsche, Heijmans en Bolland tot bij Bergson. Rietveld zou voortdurend ‘geprikkeld’ zijn door filosofie: ‘Na zijn dood noemde Truus ook nog Immanuel Kant, Isaac Newton, Mathieu Schoenmakers als denkers die de jonge Rietveld hadden geïnspireerd.’ De indruk ontstaat zeker dat deze architect graag las, maar Rietveld was geen groot denker. Hij publiceerde weinig en zijn geschriften getuigen niet van een grote diepgang. Telkens doemt daarom de vraag op of al deze inspiratiebronnen effectief van belang waren voor het doen en laten van deze architect. Van Gemeren probeert de essentie te vangen, maar zijn interpretatieve net is wel erg groot.

 

• Rémon van Gemeren, Rietveld. Werk en leven, Amsterdam, Boom, 2026, ISBN 9789024449637.