Meg Stuart. Ricochet Days
In 1994 doorbrak het Museum van Hedendaagse Kunst in Gent met This is the show and the show is many things – gecureerd door Bart De Baere – het klassieke idee van een tentoonstelling. Ook de Amerikaanse choreograaf Meg Stuart (1965) nam deel met een reeks interventies, tien uur lang, uitgevoerd door een grote groep performers. Deze eenmalige aanwezigheid kreeg meer dan dertig jaar later een soort vervolg onder de titel Ricochet Days. De website van het SMAK meldde dat Stuart en haar gezelschap Damaged Goods er zeven weken lang hun intrek zouden nemen en ‘in nauwe dialoog met het museumgebouw ruimte creëren voor experiment, ontmoeting en reflectie’. Stuart bracht in samenspraak met cocurator Vladimir Miller inderdaad tientallen performers, kunstenaars, filmmakers en muzikanten samen in Zaal 1 van het SMAK. Sommigen onder hen waren haast permanent aanwezig, anderen slechts kort.
Deze residentie liet zich daardoor niet eenvoudig bezoeken. In Zaal 1 was er soms weinig of niets te zien, terwijl enkel op zondagen de aanpalende zaal het decor werd voor filmvertoningen. Op vooraf bepaalde momenten waren er wel rendez-vous met het publiek gepland. Het meest toegankelijk was de performance op woensdag, telkens op een andere locatie in de Gentse binnenstad. Op 7 oktober streek het gezelschap bijvoorbeeld neer op de Kouter, waar ze de muziekinstallatie van de Japans-Duitse Mieko Suzuki uitpakten en zonder verdere uitleg aan de voorstelling begonnen. Een vrachtwagen van het SMAK fungeerde als een hub van waaruit de activiteiten zich ontplooiden. Aanvankelijk hingen slechts twee performers letterlijk rond en onder de geopende laadklep. Hun schijnbaar doelloze handelingen wekten bevreemding op. De dynamiek veranderde echter zodra alle zes de performers over het plein begonnen rond te zwerven om op onvoorspelbare momenten, in wisselende constellaties, een choreografie aan te vatten. Aanzienlijke risico’s werden niet geschuwd: Davis Freeman manoeuvreerde, als een ontregelde steward, een nietsvermoedende omstander mee tot aan de vrachtwagen, waar hij bedolven werd onder dekens en doeken, als ging het om een begrafenis. Een andere performer werd in doeken en folie gewikkeld en verzegeld met tape met als opschrift ‘empty’. Daarna verdwenen alle performers in de laadruimte. Kleurige ledstrips begonnen te flikkeren, de laadklep sloot, rook en schel licht ontsnapten langs de randen, en de vrachtwagen begon vervaarlijk te waggelen. Nog later volgde een lang uitgesponnen actie met fietswielen, terwijl Sina Seifee, die week te gast, een fictief verhaal debiteerde over een mechanische pop die de Arabische filosoof Averroes zo nauw aan het hart lag dat hij zijn leven ervoor liet. Heel wat passanten sloegen het gebeuren gefascineerd gade, maar de eigenlijke bedoeling leek toch vooral te liggen in de exploratie van de osmotische band tussen de energie van een improvisatie en die van het stadsleven.
Een week later, op donderdag 15 oktober, werd een open class workshop georganiseerd op het grasveld naast het SMAK, dit keer onder leiding van Meg Stuart zelf, op een geïmproviseerde soundtrack van Suzuki. De sessie begon met aan yoga verwante oefeningen die de deelnemers sterker bewust moesten maken van hun lichaam en van de energie in en rondom hen. Hoewel een dergelijk begrippenkader vaag kan overkomen, is het gangbaar binnen de hedendaagse dans en sloeg het ook in Gent aan. Naarmate de instructies complexer werden en Stuart elementen als ritme en verbeelding introduceerde, ontstond er tussen de talrijk opgekomen deelnemers een steeds sterkere uitwisseling, die zelfs leidde tot embryonale groepschoreografieën die leken op de performances in de stad een week eerder, maar dan zonder props.
In de namiddag volgde een bijdrage van een andere geïnviteerde kunstenaar: een lecture performance van de Belgische tekenaar, zanger en cineast Lucile Desamory, een meester in droogkomische uiteenzettingen waarvan nooit helemaal duidelijk wordt waar de werkelijkheid stopt en pure verzinsels beginnen. Zo sprak ze bijvoorbeeld over de moeilijkheden die ze ondervond om een film te maken tijdens de pandemie. Omdat samenwerking enkel op afstand mogelijk was en ze niet wilde telewerken, nam ze haar toevlucht tot telepathie. Dat laatste deelde Desamory doodernstig mee, met uitgestreken gezicht. Ze demonstreerde hoe ze ook met doden in contact kwam – handig wanneer ze een overleden tante wilde opvoeren in een film die voor de helft opgenomen werd in Kinshasa. Tussendoor openbaarde ze een fascinatie voor horrorfilms, en de bijdrage eindigde met muziek uit haar televisieserie De Wervelende Wirwar.
Pas op zaterdag vielen alle stukken van de residentie op hun plaats in een intrigerende performance in het SMAK, in een flexibele scenografie van Yorgos Sapountzis, met wandpanelen, plateaus en lichttoestellen, tussen bühne en publieksruimte in. Desamory kaderde het als een horrorverhaal, dat het museumarchief, live te volgen via camerabeelden, transformeerde in een haunted house. Her en der lagen performers als doden tussen de rekken of doolden ze rond als zombies. Wat later installeerden ze zich tussen het publiek, met hetzelfde erratische gedrag als op de Kouter, zij het ditmaal narratief begeleid. In die voorstelling doken, soms openlijk, echo’s uit het oeuvre van Stuart op. Zo bleek ook hoe sterk de bewegingstaal van de performers door haar eigen idioom gekleurd wordt.
De Ricochet Days waren een boeiend experiment: ze boden onversneden inzicht in de manier waarop Stuart allerlei invloeden in uitgesponnen improvisaties opzoog. Zoals de titel aangeeft, kaatsten de vele signalen die de deelnemers aan de residentie uitzonden inderdaad in veelvoud terug. De zaterdagvoorstelling bleek, ondanks het improvisatorische karakter ervan, zelfs verrassend coherent, inclusief verwijzingen naar het museum. Daar hield de relatie met het SMAK echter op: er waren nauwelijks meer interacties met andere tentoonstellingen of aspecten van de museumwerking. Zelfs de expo van drie decennia geleden werd niet vermeld, op een allusie in één foto op de website na. Het had nochtans een aanleiding kunnen zijn om het concept van kunst als proces – en daar gaat het Stuart om – opnieuw tegen het licht te houden. Dat valt de kunstenaars echter niet aan te wrijven: het is het SMAK dat hier een kans liet liggen.
• Meg Stuart. Ricochet Days, 21 september tot 7 november, SMAK, Jan Hoetplein 1, Gent.