Het Antwerpse godenbanket
Door verscheydenheyt is Natuere schoone,
Dat sietmen, als schier met duysent colueren,
Het aerdtrijck ghebloeyt om prijs staet ten toone,
[…] Het volck verlusticht, aen Tafel van spijse
En dranck voorsien, op menigherley wijse.
– Karel van Mander
Wanneer Karel van Mander in 1604 in zijn Schilder-boeck de esthetische overvloed van de natuur bezingt, past hij onmiddellijk een culinaire metafoor toe. De schoonheid van de schepping openbaart zich in haar ‘verscheydenheyt’, een visuele rijkdom die meteen herinnert aan de overvloed van een feestelijk gedekte tafel. Nog explicieter wordt deze analogie wanneer Van Mander de receptie van de schilderkunst zelf beschrijft. De ogen van de toeschouwer, zo stelt hij, weiden zich in de hoven van Pictura als ‘lecker Gasten, nae veelderley proven’: ‘fijnproevende gasten, die van een gevarieerd menu houden’. Ze zijn ‘behonghert om meer sien onder en boven’. Kijken is proeven geworden; de esthetische ervaring wordt geconceptualiseerd als een zintuiglijk consumeren, gedreven door een onverzadigbare honger naar variëteit, naar varietas.
In de traditionele kunsthistorische hiërarchie bevindt de weergave van materiële cultuur zoals voedsel zich per definitie in de lagere regionen. Waar het stilleven dwingt tot een meticuleuze, bijna ascetische blik op het detail, daar fungeert het voedselmotief in de profane historieschilderkunst vaak als een retorisch en compositorisch vehikel. Toch blijft de dwingende aanwezigheid van het stilleven, en in het bijzonder van culinaire elementen, binnen het grotere narratieve genre onderbelicht. Juist in het zeventiende-eeuwse mythologische genre, en meer specifiek in het thema van het Antwerpse ‘godenbanket’, evolueert het gerepresenteerde voedsel van een loutere achtergrondstoffage naar een complex theoretisch, ideologisch en cultuurhistorisch knooppunt.
Een exemplarische casus vormt het Godenbanket van Frans Francken II uit de eerste helft van de zeventiende eeuw. Geïnspireerd door het achtste boek van de Metamorfosen van Ovidius toont het schilderij hoe riviergod Achelaos de held Theseus en zijn gezellen, op de terugweg naar Athene na de overwinning op de Minotaurus, uitnodigt in zijn grotachtige residentie om te schuilen voor een storm. Wat zich in het beeld voltrekt, is echter geen illustratie van een antieke fabel, maar de constructie van een gelaagde foodscape. Voor een Antwerpse rotsgrot ontvouwt zich een visueel spektakel van overvloed: op de voorgrond glinstert een arsenaal aan menselijke artificialia – kostbaar goud- en zilverwerk – geflankeerd door een diagonaal geplaatste tafel met een wit geperst linnen tafelkleed, beladen met een sappig gebraad en monumentale pasteien. Terwijl diep in de achterliggende grot gevogelte aan het spit draait, contrasteert deze gecultiveerde tafelsfeer scherp met het woeste, maritieme natuurlandschap aan de linkerzijde: uit de golven komt Neptunus, de god van de zee, samen met zijn vrouw Amphitrite tevoorschijn.
Het koperschilderij van Francken staat niet op zichzelf. Het aanzienlijke corpus van circa dertig bewaard gebleven Antwerpse versies en kopieën van dit tafereel getuigt van een enorme lokale marktwerking. Het paneel markeert een cruciale verschuiving binnen de Antwerpse schilderkunst aan het begin van de zeventiende eeuw, toen een intellectuele kring van kunstenaars de picturale ruimte ging benutten om te reflecteren op contemporaine discursieve ontwikkelingen: de opkomende kunsttheorie omtrent het begrip varietas, de humanistische tafelbeschaving, de religieuze eetcultuurdebatten en de mercantiele realiteit van een globale handelsmetropool.
Om te begrijpen wat er zo bijzonder is aan de Antwerpse traditie is een vergelijkende blik op het Noord-Nederlandse ontstaan van het godenbanket noodzakelijk. Als autonoom picturaal motief ontstond het genre aan het einde van de zestiende eeuw in de Noordelijke Nederlanden, binnen het laatmaniëristische klimaat van steden als Haarlem en Utrecht. Bij kunstenaars als Joachim Wtewael, Cornelis van Haarlem en Abraham Bloemaert fungeerde de mythologische maaltijd – zoals het Huwelijk van Peleus en Thetis van Van Haarlem (ca. 1592-1593) – primair als een legitiem narratief raamwerk voor de weergave van het geïdealiseerde of geprononceerde menselijke naakt. Nimfen, saters en Olympische goden liggen of zitten rond een tafel, maar hun interactie is psychologisch en anatomisch, niet gastronomisch. In deze vroege voorbeelden is de rol van het voedsel opvallend summier en niet bepaald uitnodigend. De dis is sober, vaak gereduceerd tot een enkele schaal fruit of een eenzame drinkbeker. Eetbare waren bezitten nauwelijks textuur of appetijtelijkheid; ze dienen louter om de aanwezigheid van de verschillende personages compositorisch te rechtvaardigen. Het voedsel is een iconografisch attribuut, geen zintuiglijke realiteit.
Wanneer het thema rond 1600 wordt geïmporteerd in het Antwerpse schildersmilieu, ondergaat het een radicale gedaanteverwisseling. De Zuid-Nederlandse meesters transformeren de sobere antieke maaltijd tot een copieuze, barokke demonstratie van gastronomische weelde. De tafels worden overladen met een bijna hyperrealistische variëteit aan spijzen: van schaaldieren en gebraden gevogelte tot brood, exotisch fruit en prestigieuze pronkpasteien. Het geïdealiseerde naakt verdwijnt niet, maar treedt in een dialectische relatie met de tactiliteit van de culinaire motieven. Het banket vormt niet langer slechts een narratief detail, maar wordt het visuele en compositorische centrum van het schilderij. Deze verschuiving kan niet louter worden verklaard vanuit een economische wetmatigheid. Het gaat veeleer om het resultaat van een complex samenspel van kunsttheorie, humanistische ideeën en de heropleving van antieke geschriften. Bovendien speelden Antwerpse atelierpraktijken – met name de doorgedreven samenwerkingen tussen figuurschilders en stillevenspecialisten – een faciliterende rol. In al deze facetten trad de opkomende culinaire en dieetkundige kennis, verspreid via handschriften en drukwerk, op als katalysator.
De nadruk op de maaltijd als conceptueel centrum vraagt om een beschouwing van contemporaine bronnen die het belang van een ‘goed’ diner onderstreepten. Dit concept werd in de vroegmoderne tijd steevast begrepen als een synthese van intellectuele commensaliteit – een goed gesprek met eten en drinken – en een gecultiveerde verscheidenheid aan gerechten. Deze variëteit werd in de vroege kunsttheorie, aanvankelijk ten zuiden van de Alpen, uiteengezet. Veelzeggend is de visie van Giorgio Vasari in de tweede editie van zijn Vite (1568): de praktijk van samen eten en drinken speelde een fundamentele rol in de sociale architectuur van de vroegmoderne mens, bijvoorbeeld tijdens koninklijke blijde intredes, hoofse spektakels of openbare feesten.
In de Zuidelijke Nederlanden kende het schilderen van banketten een diepgaande traditie, geworteld in religieuze voorstellingen zoals die van de Bruiloft van Kana, het Bijbelverhaal waarin Jezus tijdens een huwelijksfeest water in wijn veranderde. Waar theologische moraalridders aan de lekentafel debatteerden over morele beperkingen en matigheid, werkte de Antwerpse meester Maarten de Vos in zijn eigen Bruiloft van Kana (ca. 1596-1597) juist andersom. Met een grandioze en weelderige voorstelling van een banket vol mediterrane vruchten en een pastei (‘toert’) introduceerde hij onbeschroomd het seculiere spektakel in het hart van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen, waarvoor het monumentale schilderij gemaakt werd. Dergelijke visuele documentaties kenden ook vroege, seculiere precedenten, zoals de tekening van Frans Floris uit het Album van Brussel (ca. 1565), waarin het schitterende huwelijksbanket van de hertog van Parma met prinses Maria van Portugal in het stadhuis van Brussel – een eetfestijn waarvoor alle borden, glazen, messen en kandelaars van suiker gemaakt waren – minutieus werd gecatalogiseerd.
De traditie van het literaire, extravagante banket grijpt uiteraard terug naar de klassieke oudheid. Bekend was vooral het Satyricon van Petronius, een fictief verhaal uit de eerste eeuw na Christus, met hoofdstukken over de decadente diners van de rijke wijnhandelaar (en ex-slaaf) Trimalchio. Hij liet zijn eigen slaven allerlei exotische delicatessen serveren, zoals levende vogels opgesloten in een gebraden varken of een reeks gerechten die alle onderdelen van de dierenriem weergaven. Het verhaal over Trimalchio zou pas in de tweede helft van de zeventiende eeuw brede intellectuele opgang maken, zodat Francken en zijn Antwerpse tijdgenoten met hun goddelijke banketten meer dan een halve eeuw vooruitliepen op de populariteit van deze Romeinse literaire overdaad. Het picturale experiment van het herhalen van en variëren op culinaire motieven werd bij hen gevormd door de prangende vraag hoe een ‘goed’ goddelijk banket eruit diende te zien: zij dachten via het penseel na over de vraag welke gerechten de goden waardig waren.
De theoretische rechtvaardiging voor materiële overvloed vonden de Antwerpse schilders in de normatieve esthetica van de vroegmoderne kunsttheorie. Het centrale kernbegrip is varietas – door Van Mander vertaald als ‘verscheydenheyt’. Binnen het vroegmoderne discours gold monotonie als het ultieme artistieke falen; de inventio van de schilder bewees zich juist door de vaardigheid om een veelheid aan vormen, kleuren, texturen en contrasterende motieven binnen één compositie te harmoniseren. Van Mander hanteert in het eerste deel van zijn Schilder-boeck, ‘Den Grondt der Edel vry Schilder-const’, herhaaldelijk alledaagse en aan consumptie gerelateerde analogieën om dit abstracte esthetische principe inzichtelijk te maken. Een schilderij, zo suggereert zijn traktaat, opereert analoog aan een maaltijd die uit verschillende gerechten bestaat. Net zoals een tafel met uiteenlopende schotels aantrekkelijker en interessanter is voor de gasten dan een maaltijd met slechts één ingrediënt – omdat de zintuigen worden geprikkeld door de afwisseling van smaken – zo wordt een schilderij interessanter wanneer het verschillende visuele motieven bevat. Dit theoretische dogma bleef niet beperkt tot de Nederlanden. In Italië beschreef Federico Zuccaro in zijn theoretische geschrift Idea de’ pittori, scultori et architetti uit 1607 hoe een kunstenaar verschillende heterogene elementen moest combineren om een rijke, levendige en dynamische compositie te creëren.
Binnen dit theoretische kader ontpopten culinaire motieven zich als het ultieme medium om varietas te praktiseren. Voedsel bezit immers een uitzonderlijk breed scala aan vormen, kleuren en texturen: het glanzende, tactiele oppervlak van fruit, de kruimelige, matte structuur van gebroken brood, de goudbruine korst van een gebraden vogel en de scherpe reflectie van licht op metalen sierobjecten en glaswerk. Door deze overvloed aan objecten ontstaat een virtuoos spel van texturen. Het schilderen van etenswaren werd een metapicturale oefening: een demonstratie van technische vaardigheid die de toeschouwer uitdaagde om als een intellectuele ‘gourmand’ de visuele kwaliteiten van het medium te consumeren.
De prominente rol van voeding binnen de Antwerpse kunst kan echter niet los gezien worden van de diepe religieuze en ideologische breuklijnen van de vroegmoderne tijd. Ten tijde van de Reformatie stond voedsel in het centrum van het theologische debat. De toon was reeds vroeg gezet door de iconische ‘voedselrel’ van 1522 in Zürich. Drukker Christoph Froschauer schotelde zijn arbeiders, uitgeput van het werken aan een nieuwe editie van de brieven van Paulus, een maaltijd voor die onder meer bestond uit dunne pannenkoekjes (‘Fasnachtskiechli’) en stukjes gerookte worst. Enkele hoogwaardigheidsbekleders en geestelijken mochten aansluiten, onder wie priester Huldrych Zwingli. Omdat deze maaltijd plaatsgreep tijdens de vastenperiode, brak er een schandaal uit, en Froschauer werd gearresteerd. Zwingli nam zijn verdediging op zich, met het argument dat het Nieuwe Testament geen absolute voedselverboden kent. Het illustreert hoe ook de Reformatie mede werd uitgevochten met de wetten van de maag als onderwerp.
Tijdens de Contrareformatie hadden de verschillende opvattingen over het correcte decorum van voedselconsumptie en het gebruik van luxueuze objecten, zoals gouden en zilveren heilige vaten tijdens de eucharistie, niet alleen consequenties voor de religieuze kunst. Ook de morele debatten over aardse overdaad en goede manieren werden erdoor beïnvloed. In een cultuur waarin religieuze autoriteiten beperkingen bepleitten, maakten Antwerpse kunstenaars zich provocerend los van het opgelegde decorum.
Het mercantiele karakter en de sterke positie van enkele steden in Vlaanderen en Brabant verklaren gedeeltelijk het opvallende gebrek aan Zuid-Nederlandse weeldewetten in wetgevende teksten. Als die restricties al bestonden, kwamen ze voort uit protectionistische overwegingen. In hun schilderijen wezen de Antwerpse meesters rechtstreeks naar het veelbesproken onderwerp van voedsel en ze passeerden daarmee de directe religieuze en morele inmenging van de kerkelijke autoriteiten, die onophoudelijk matigheid preekten. Zij toonden hun inventio juist door een ongebreidelde verscheidenheid aan lekkernijen te etaleren. Deze religieuze connotaties alleen verklaren de verschuiving ten opzichte van het Noorden echter niet volledig. De Antwerpse meesters activeerden ook nieuwe, wetenschappelijke en medische inspiratiebronnen.
Het artistieke belang van verfijnd dineren en het onderliggende principe van varietas werden inderdaad structureel versterkt door de brede circulatie van medische en dieetkundige kennis in en rond Antwerpen. Tijdens de zestiende eeuw trok de stad nieuwe ondernemers uit de wereld van de boekdrukkunst aan, die beschikten over het kapitaal om te investeren in de verspreiding van wetenschappelijke inzichten. Rond 1550 stichtte de Franse drukker Christoffel Plantijn zijn befaamde uitgeverij Officina Plantiniana. Plantijn publiceerde invloedrijke werken over voeding en geneeskunde, zoals het baanbrekende Cruijdeboeck van Rembert Dodoens uit 1554, met een indeling van planten op basis van hun geneeskrachtige waarde, en zoals de verhandeling De tuenda sanitate van Hugo Fridaevallis uit 1568, over het mengen en bereiden van natuurlijke grondstoffen tot medicijnen. Daarnaast stimuleerde de Antwerpse uitgever Jan van Waesberghen de markt in 1558 met zijn volkstalige uitgave van De secreten van den eerweerdighen heere Alexis Piemontois, een populair ‘secretenboek’ dat een rijke compilatie bevatte van culinaire en medicinale recepten.
In de eerste decennia van de zeventiende eeuw intensiveerde deze stroom aan medische traktaten. Jezuïet en theoloog Leonardus Lessius, adviseur van onder anderen de aartshertogen Albrecht en Isabella, publiceerde in 1613 zijn Hygiasticon, een traktaat over de middelen tot een gezond en matig leven, waarin onder meer wordt betoogd dat het beter is om met lichte honger van tafel te gaan. Petrus Castellanus bracht zijn Kreophagia, sive De esu carnium libri IV uit in 1626, een pleidooi voor het eten van vlees omdat het qua substantie het dichtst bij menselijk vlees ligt. Ludovicus Nonnius, de persoonlijke arts van Rubens die uit Portugal was geëmigreerd, publiceerde zijn monumentale Diaeteticon, sive de re cibaria in 1627 bij de Antwerpse drukker Petrus Bellerus, met vier delen over respectievelijk groenten en fruit, vlees, zeevruchten en drank. Zowel het Hygiasticon van Lessius als de geschriften van Nonnius bevonden zich in de persoonlijke bibliotheek van Rubens. Portretten van Nonnius door Rubens en van Lessius door een onbekende meester bewijzen dat de Antwerpse schilderskring in direct intellectueel contact stond met deze medici.
Hoewel er geen egodocumenten beschikbaar zijn die onweerlegbaar aantonen dat deze publicaties ook Frans Francken II hebben bereikt, suggereert een vergelijkende blik dat de Antwerpse kunstenaars via hun goddelijke banketten actief over deze medische theorieën discussieerden. Telkens ging het ook hier om een banket ingericht door de riviergod Achelaos. In het vroegste voorbeeld van Hendrick de Clerck, geschilderd tussen 1600 en 1610, bleef het voedsel nog strikt beperkt tot een zeebanket met vis en rivierkreeft. Een paar jaar later introduceerden Rubens en Brueghel, in een banket dat ze tussen 1614 en 1615 samen schilderden, een bewuste gastronomische balans tussen koude, natte oesters en droog, heet gebraden gevogelte. Hendrick van Balen compenseerde rond 1620 zijn feestmaal van oesters, kreeft en brood juist met een overvloed aan modieus fruit zoals meloen, vijgen en druiven.
Frans Francken II daarentegen koos bij uitzondering voor een nagenoeg pure weergave van gebraden gevogelte. De contemporaine opvattingen over voeding verwerkte hij door de compositie strikt op te delen volgens de antieke elementenleer: water (links vooraan), lucht (links achteraan), aarde (rechts vooraan) en vuur (de rotsgrot met het spit op de achtergrond). Een gezond en uitgebalanceerd dieet, gestoeld op de humeuren- en de temperamentenleer, werd destijds gezien als de basis van een spiritueel en lichamelijk evenwichtig leven. Francken herhaalde dus niet klakkeloos dezelfde motieven, maar incorporeerde de elementenleer als een intellectueel en structurerend principe.
De culinaire keuzes op Franckens koperschilderij werden door nog een andere groep publicaties gevoed: de volkstalige kookboeken, die ontstonden binnen de protestants-georiënteerde omgeving van Antwerpse burgers die de havenstad rond de Val van Antwerpen in 1585 moesten verlaten. Onder hen bevond zich de in Gent geboren arts Carolus Battus, die uit angst voor geloofsvervolging naar Dordrecht vluchtte en wiens Het excellenten cocboeck in 1593 – het derde kookboek in de Nederlandse volkstaal – werd uitgebracht als onderdeel van een groter Medecynboec. Het bouwde voort op eerdere Antwerpse publicaties zoals Eenen nyeuwen coockboeck uit 1556 van Gheeraert Vorselman, die zich op zijn beurt had gebaseerd op De honesta voluptate et valitudine uit 1472 – Over eerlijk genieten en een goede gezondheid – van de Italiaanse humanist Platina, beschouwd als het allereerste gedrukte en wijdverspreide kookboek, met recepten voor vlees, groenten, kruiden, soepen, fruit, sauzen en desserten.
Naast Antwerpen gold ook Leuven als een cruciale broedplaats voor culinaire kennis, aangejaagd door de universiteit. Antonius Magirus – een pseudoniem, vermoedelijk van een Leuvense professor – bracht er de eerste druk uit van zijn Koocboec oft familieren keukenboec in 1612, met 170 alledaagse recepten voor onder meer ‘conserven en confituren’, ‘pottaggiegerechten en saucen’ en ‘taerten en toerten’. Vier jaar eerder, in 1608, was eveneens in Leuven De conviviorum luxu epistola verschenen, een brief ‘over luxueuze banketten’ waarin de Nederlandse humanist Erycius Puteanus de culinaire levensstijl van de rijke Antwerpse elite aanklaagde. Net als Magirus pleitte Puteanus voor de gulden middenweg van de matigheid. In Antwerpen voelden ze zich zwaar beledigd, zodat De conviviorum luxu epistola onder kerkelijke en politieke druk in beslag werd genomen. Puteanus zag zich genoodzaakt zijn pamflet te fictionaliseren, wat in 1611 leidde tot de publicatie van Comus dat is Bras-Godt ofte slemp-feeste der Cimmerianen, in ghedaente van eenen droom. Het toont aan hoe culinaire kennis en de representatie van luxe – net als in de beeldende kunst – centrale twistpunten vormden ten tijde van de Reformatie en de Contrareformatie, ook tussen steden als Antwerpen en Leuven.
De treffende parallellen tussen de gerechten op de Antwerpse schilderijen en de kookhandboeken van Battus en Magirus zijn dan ook geen toeval. Recepten voor prestigieuze kapoenpasteien, gebraden gans aan het spit, patrijs en met vlees gevulde pasteien – evenals de door Van Balen afgebeelde gekookte kreeft – worden in deze traktaten expliciet beschreven. Magirus legt gedetailleerd uit hoe pauw, fazant en kapoen in deegkorsten bereid kunnen worden en hoe gevogelte correct wordt geroosterd. In werkelijkheid werd het eindresultaat vermoedelijk minder theatraal geserveerd dan op de schilderijen, die de indruk konden wekken dat de vogels na het braden weer van hun verendek werden voorzien. Zelfs de oester weerspiegelt een dieetkundig discours: waar Magirus adviseerde oesters rauw met citroen te eten voor de gezondheid of ze in bloem gewenteld te bakken in olie, liet Francken ze op zijn paneel bewust weg om de nadruk volledig op het gevogelte te leggen, en dus op het element ‘lucht’. Of de overeenkomsten tussen de schilderijen en deze kookboeken een primair engagement met de ontwrichtende religieuze connotaties van de luxe onthullen, blijft een open vraag. De Antwerpse kunstenaars gebruikten de culinaire kennis, door de drukpers verspreid, in de eerste plaats om het kunsttheoretische concept van varietas te demonstreren, dat onlosmakelijk was verbonden met de klassieke retorische theorie van copia – de ‘overvloed aan woorden’ waarop de redenaar een beroep kan doen.
Een dergelijke overvloed werd bijna een eeuw vooraleer Francken zijn paneel schilderde al door Desiderius Erasmus beschreven. Diens Colloquia Familiaria uit 1512 kan doorgaan voor de intellectuele blauwdruk van een geslaagd tafelgezelschap. In deze verzameling humanistische dialogen bespreken gasten tijdens feestelijke avonden (convivia) een brede variëteit aan onderwerpen: van vasten en diëten tot elegantie, smaak en de interactie tussen lichaam en geest. Zoals de Antwerpse godenbanketten een diversiteit aan medische en diëtaire meningen visualiseren, zo is een dergelijke gelaagdheid ook aanwezig in Erasmus’ dialoog over ‘het wereldse feest’, het Convivium profanum. De gasten redetwisten over het belang van variëteit in het aantal gerechten, waarna Erasmus opmerkt:
‘Hoewel, zoals de komische dichter zegt, er evenveel meningen als mensen zijn, en ieder mens zijn eigen neiging volgt, zal toch niemand mij ervan overtuigen dat er meer variëteit is in de aard van de mens dan in hun smaak; er is zoveel dat je nauwelijks twee mensen kunt vinden die van dezelfde dingen houden.’
Varietas fungeerde dus als een retorisch instrument om copia – de esthetische en talige overvloed – mee tot uitdrukking te brengen. In zijn De utraque verborum ac rerum copia uit 1512 en in het latere Brevis de copia praeceptio uit 1518 stelde Erasmus dat een elegant feest weliswaar moest worden gekenmerkt door eenvoud, door lachen en door gevatheid, maar dat het aantal gasten strikt beperkt diende te blijven tot drie à negen aanwezigen. Deze aantallen verwezen naar de Drie Gratiën, als symbool voor de schone en vreugdevolle kanten van het leven, en naar de Negen Muzen, de godinnen van de kunsten, de wetenschappen en de inspiratie. Door deze directe associaties werd het convivium een vitale ruimte voor de circulatie van kennis; het lichamelijke, culinaire voedsel muteerde tot de ideale metafoor voor intellectuele voeding en spiritueel welbehagen. De felle discussies in deze convivia over voedingskeuzes – zoals het fundamentele onderscheid tussen vlees en vis – bevestigen dat ‘fatsoenlijk’ dineren volgens de humanisten een soevereine kunstvorm was.
Ook het Antwerpse godenbanket van Frans Francken II en zijn tijdgenoten overstijgt op die manier de status van louter decoratieve historieschilderkunst. Het vormt een bewust intellectueel statement. Bewegend binnen het precaire spanningsveld tussen de restrictieve moraal van de religieuze autoriteiten en een expansieve, empirische belangstelling voor de medische, diëtaire en culinaire cultuur, transformeerden deze schilders de honger van de blik tot de ultieme maatstaf van de barokke kunst. De abstracte wetten van de kunsttheoretische varietas smelten samen met de tastbare realiteit van een wereldse eetcultuur en een bloeiende stedelijke markt. De schilderijen weerspiegelen een kosmopolitische cultuur waarin voedsel niet alleen een biologische noodzaak was, maar een beproefd middel om sociale identiteit, prestige en artistieke virtuositeit uit te drukken.
De overvloed op deze panelen opereert zodoende als een dwingende visuele metafoor voor zowel materiële weelde als artistieke inventio. Door voedsel centraal te plaatsen in mythologische scènes konden kunstenaars verschillende betekenislagen combineren: het banket werd een hybride ontmoetingsplaats waar historiestuk, landschap en stilleven in elkaar opgingen. Hierin ligt een diepe humanistische betekenislaag besloten: de kunstenaar spiegelt zich impliciet aan de figuur van de kok. Als imitator van de natuur moet de schilder de ruwe wetten van de schepping overtreffen dankzij een juiste dosering van smaak, coloriet en een buitengewone aanleg voor detail.
• Dit artikel is een door de auteur vertaalde, ingekorte en herwerkte versie van het boekhoofdstuk ‘The Principle of Variety and the Significance of Culinary Motifs in Early Modern Antwerp Banquets of the Gods’, in: Maddalena Bellavitis (red.), Making Copies in Early Modern Times. Models and Copies in an Interdisciplinary Context, Leiden, Brill, 2025, pp. 37-62. Voor bibliografische referenties wordt verwezen naar deze publicatie.