Kho Liang Ie. Mid-Century Modernist

‘Creatief tot in zijn pink.’ Zo wordt de toon gezet in de zaaltekst bij de entree van de tentoonstelling in het Stedelijk Museum Amsterdam over Kho Liang Ie (1927-1975), een industrieel ontwerper die een impuls gaf aan de professionalisering van de industriële vormgeving in Nederland. Hij was meubelontwerper en interieurarchitect, maar nam ook een centrale positie in als docent, adviseur en bestuurslid van vakverenigingen. Door zijn vroege overlijden was zijn loopbaan kort, waardoor zijn naam nauwelijks werd opgenomen in de ontwerpgeschiedenis. Kunsthistoricus Ineke van Ginneke wijdde in 1986 een eerste monografie aan zijn bezigheden en noemt hem, in een recente documentaire van Lex Reitsma waarvan fragmenten in de tentoonstelling te zien zijn, ‘een toonaangevende ontwerper, maar in de vergetelheid geraakt’.

Geboren in Nederlands-Indië met Chinese voorouders, zet Kho Liang Ie in 1949 voet aan Nederlandse grond. Een jaar later volgt hij de studie binnenhuiskunst aan het Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs in Amsterdam, vandaag de Gerrit Rietveld Academie. Kort na zijn afstuderen bemachtigt hij een rol als adviseur voor Stichting Goed Wonen, een initiatief dat middels een tijdschrift en keurmerk tegen ‘wansmaak’ agendeert ten gunste van een ‘moderne wooncultuur’. Hier legt Kho contact met bedrijven, zoals Linoleum Krommenie, ’t Spectrum, Artifort (Wagemans en van Tuinen) en CAR. Naast een betrokken ontwerper, vaak omschreven als een charismatisch figuur, blijkt hij ook een netwerker die makers met de markt verbindt. In 1957 ontvangt hij zijn eerste onderscheiding na een ontwerpwedstrijd. Twee jaar later opent hij de deuren van zijn eigen ontwerpbureau, vanaf 1969 als Kho Liang Ie Associates versterkt door Nel Verschuuren en Tinus van de Kerkhof, die ook na zijn overlijden het werk voortzetten.

‘Niet alleen door zijn ontwerpen van nieuwe modellen, maar vooral door de invloed die Kho uitoefende op het (design)beleid van verschillende Nederlandse industrieën, heeft hij een belangrijke rol gespeeld op het gebied van de samenwerking tussen industrie en ontwerpers in de jaren 1955-1975,’ zo zegt Van Ginneke. Hij beperkte zich niet tot het ontwerpen van meubelcollecties (vaak modernistisch met metalen frame en stoffen bekleding), maar gaf ook vorm aan brochures en beursstands, showrooms en tentoonstellingen. De eigentijdse erkenning voor zijn bijdragen blijkt uit de aanmoedigingsprijs voor industriële vormgeving die zijn naam droeg: de Kho Liang Ie-prijs werd jaarlijks uitgereikt tussen 1980 en 2002.

Het is niet de eerste solotentoonstelling van Kho Liang Ie. In 1971 organiseerde het Stedelijk, gedeeltelijk in dezelfde ruimte en met medewerking van Kho, al een tentoonstelling met een opmerkelijke scenografie: een gridwaarmee de ontwerper zijn visie op ruimte en design benadrukte. In de huidige tentoonstelling staat de veelzijdigheid van Kho’s professionele activiteiten centraal, verspreid over dertien zalen. Onder meer de vroege successen als meubelontwerper komen aan bod, net als zijn grafische vormgeving, geregeld in samenwerking met Wim Crouwel, de ontwerpen voor meubelstukken in series en variaties, de samenwerkingen met de industrie, de beurzen en tentoonstellingen en tot slot de voortzetting van het werk na zijn overlijden. Naast een twintigtal stoelen en een aantal banken, tafels en lampen, worden ook grootschalige projecten getoond, zoals een modulaire keuken genaamd Aquila, ontworpen voor Bruynzeel in 1968, en een modulair kastensysteem uit 1972. Ook het interieurontwerp voor het stationsgebouw van de luchthaven van Schiphol, waartoe hij in 1963 opdracht krijgt, wordt grondig belicht. Het beeldmateriaal, getoond als muurbekleding, biedt een treffend zicht op hoe de meubelstukken en interieurontwerpen werden aangeprezen met productfotografie. Tegelijk geeft het een idee van Kho’s woon- en werkomgeving: een zaal met zijn privécollectie laat zien hoe hij ook als verzamelaar cultureel kapitaal opbouwde. Opvallend is ook de ruimte voor ontwerptekeningen en correspondentie. Hoewel het overgrote deel van zijn archief verloren ging na een overstroming in huis, zijn deze documenten het werkelijke testament dat achter elk meubelstuk of interieurontwerp schuilgaat. Dat Nederlandse vormgeving – ‘Dutch Design’ – internationale roem geniet, is deels te danken aan Kho Liang Ie, zo merkt conservator en curator Ingeborg de Roode op in de catalogus.

Waarom Kho Liang Ie dan toch in de vergetelheid raakte, blijft onbesproken. Ook een verdere verdieping van het begrip ‘Dutch Design’ blijft uit. Het lijkt een bewuste keuze, want de term is gepropagandeerd en geconstrueerd, en daarom omstreden. Hoewel vaak omschreven als een cultureel fenomeen dat op natuurlijke wijze voortkwam uit de eigenzinnige Nederlandse maatschappij, is dit ‘keurmerk’ ook het resultaat van omvangrijke investeringen door de overheid en de industrie, vanuit zowel nationale trots als koopmansgeest in een globaliserende wereld. Het doel was het creëren van lokale werkgelegenheid en het nastreven van economische groei. In plaats van de discussie hierover aan te gaan, kiest men in de tentoonstelling voor een eerbetoon.

Als hommage laat de tentoonstelling weinig te wensen over. Kho Liang Ie treedt tevoorschijn als een veelzijdige culturele ondernemer, die zich op allerlei fronten heeft ingezet voor de ontwikkeling van zijn vakgebied. Hij was internationaal georiënteerd in een tijd waarin dat niet vanzelfsprekend was en ontwierp metalen meubelstukken voor een bedrijf dat voordien voornamelijk fietsenrekken produceerde. Ook de vormgeving van de tentoonstelling door interieurarchitect Eline Strijkers, geïnspireerd op Kho’s speelse aandacht voor licht en materiaalgebruik, draagt bij tot een sterk verhaal over de ontwerper als schakelstuk in de verbinding van cultuur en industrie. Kho Liang Ie. Mid-Century Modernist getuigt van een versmelting van ideaal en industrie, cultuur en commercie, ontwerp en economie, lokaal ondernemerschap en een globale markt. Kho was als sleutelfiguur onmisbaar in de internationale positionering en professionalisering van de Nederlandse industriële vormgeving. Sinds de eeuwwisseling zijn de relaties tussen overheid, ontwerp, cultuur en economie echter sterk veranderd. Van een blind vertrouwen in zowel industrie als economische groei is geen sprake meer. Kho Liang Ie heeft bij dezen zijn plaats verworven in de ontwerpgeschiedenis, maar dan wel als een figuur uit het verleden.