Sonsbeek 2026. Ik hoef geen tuin, ik deel een park

Zoals Nathalie Zonnenberg in het vorige nummer van De Witte Raaf schreef, is de huidige editie van de openluchttentoonstelling in Arnhem bescheidener dan voorheen. Curatoren Amira Gad en Christina Li borduren wel voort op de aanpak van Bonaventure Soh Bejeng Ndikung, curator van de editie die van start ging in 2020. Waar Ndikung de Arnhemmers wilde confronteren met hun koloniale verleden, gebeurt dat nu, iets omfloerster, met het thema ‘herinnering als levende daad’.

Het gaat daarbij minder om het individuele geheugen dan om ‘kunst als een bewuste strijd tegen natuurlijke en sociale processen van vergeten’ en ‘het geheugen als een plek van zorg, verzet en verbeelding’. Onder die ruime paraplu past ook het oeuvre van Loesje, een collectief dat sinds 1983 in Arnhem gevestigd is. Loesje legt zich namelijk toe op de verspreiding, via posters, van adviezen om de wereld tot een betere plek te maken. De titel van de tentoonstelling is zo’n slogan uit 2010 en staat nu op de zijgevel van de Rentmeesterwoning aan een ingang van Park Sonsbeek. Aan de cafetaria van het Rembrandt Theater in de stad prijken nog meer van die slagzinnen.

Bijzonder is dat twaalf van de achttien deelnemende kunstenaars – de meesten onder hen geboren in de jaren tachtig of negentig – speciaal voor de tentoonstelling werk creëerden en daarbij soms slim op de locatie inspeelden. Larry Achiampong wikkelde het standbeeld van natuurkundige Hendrik Antoon Lorentz in een zelfbedachte pan-Afrikaanse vlag. Hetzelfde deed hij met enkele figuren uit Burgers, een beeld van Ubbo Scheffer aan het politiebureau in het centrum. In Museum Bronbeek, het Arnhemse museum voor koloniale geschiedenis van Nederland, vertoont Achiampong zijn film A Letter (Side B) uit 2023, met persoonlijke verhalen en archiefmateriaal. Terwijl die twee laatste locaties relevant zijn voor wat de kunstenaar duidelijk wil maken – ‘de afgebeelde figuren voorzien van perspectieven die vaak ontbreken in het westerse publieke geheugen’ – is die pertinentie zoek bij het beeld van Lorentz, een uitgesproken progressieve natuurkundige en Nobelprijswinnaar. Of het werk net daarom al snel gevandaliseerd werd – de vlag werd doorgesneden en gedeeltelijk losgemaakt – is een open vraag.

Ook Puppies Puppies en Mounira Al Solh brengen strijdbare boodschappen op goed gekozen plekken. Puppies Puppies is het pseudoniem van transvrouw Jade Guanaro Kuriki-Olivo. Een afgietsel in brons van haar lichaam na een borstcorrectie, met een onmogelijk lange titel, staat in het midden van een ronde open plek met een stenen bank eromheen. Door het materiaal en de pose lijkt het beeld sprekend op klassieke bronzen in parken. De kunstenaar eist zo haar plek op in de ‘normale’ wereld. De uit Beiroet afkomstige Mounira Al Solh plaatste And Europa Fled in een gracht aan de voet van het park. De sculptuur stelt een vrouw voor die drijft op een schelp. Ze draagt een koffer in de ene hand en een mobiele telefoon in de andere. Op haar hoofd rust een antiek Fenicisch schip. Het beeld is slordig, haast kinderlijk en felroze, alsof het inderhaast als wanhoopskreet bij elkaar werd geboetseerd. Met de mythe van Europa die vluchtte voor Zeus vestigt Al Solh de aandacht op de talloze vrouwen die oorlogsgeweld ontvluchten.

Verschillende werken in Sonsbeek spelen in op onze verhouding tot de natuur en zo ook op de klimaatcatastrofe. Een geestig voorbeeld vormen vier glas-in-loodramen, gevat in gesculpteerde houten kaders, die Fanja Bouts her en der in het park plaatst. Landscapes looking back. More-than-human interpretations of Park Sonsbeek kaatst de menselijke blik op de ‘natuur’ terug door er andere, niet-menselijke posities aan te koppelen. The Long Language (Spiral) (2025) van Jota Mombaça verbeeldt het verhaal van een operazangeres die na een ramp haar stem terugvindt. Ze buit daarvoor, in het park, het spectaculaire zicht van de steile helling met trappen uit. Bovenaan verbeeldt een ruw geboetseerde klomp klei (The Muted Saints, 2025) dezelfde zangeres. Haar ‘stem’ weerklinkt uit veertien speakers rond de trappen, in een cirkel afgebakend door een waslijn met verbleekte doeken.

Welk punt de kunstenaars willen maken, is niet altijd helder. The Evacuated (Memory Machines of Sonsbeek) van Femke Herregraven pikt ‘data’ op uit de lucht, de bodem en het water aan de hand van drie ‘sensoren’ die op autonome sculpturen lijken. Deze gegevens sturen dan weer een beeldbank aan waaruit steeds nieuwe beelden van een ‘genenbankbos’ samengesteld worden om ze te vertonen op een reuzenscherm aan de grote vijver. Zoals wel vaker het geval is met dit soort datagestuurde installaties, is het haast onmogelijk om je te verhouden tot het resultaat: een black box. Ook aan de drie pikzwarte, bizar vormgegeven, stekelige wezens op drie poten in The Return van Sahej Rahal valt slechts op gezag van de brochuretekst een relatie tot het thema ‘geheugen’ toe te dichten. Dat euvel treft de installatie With history in a room filled with people with funny names van Korakrit Arunanondchai minder. De constructie van dode takken en stronken, stilaan overwoekerd door levende planten, zit vol technologisch débris, zwart geteerde teddyberen, slangen en ratten. Als beeld van een postapocalyptische wereld heeft het, ook zonder uitleg, zeggingskracht, al is de beeldtaal niet bepaald ‘nieuw’.

In Park Sonsbeek staan ook twee architecturale proposities. Future Untold van de Amsterdamse ‘ruimtelijk denker’ Afaina de Jong is een lange, imposante, tentvormige structuur met een bank in het midden. Uit de schuine zijvlakken zijn drie grote, halve cirkels weggesneden. Het beeld van het park en van een beschutte ruimte vloeien zo in elkaar over. Een geluidswerk over queer perspectieven nodigt uit tot contemplatie van de plek en de geschiedenis ervan. To Be Heard van Alvaro Barrington is een piepkleine hut met een dak van kleurrijke plastic golfplaten, maar heeft dezelfde meditatieve sfeer.

‘Buiten de perken’ van het park zijn vooral de installatie van Anne-Mie Van Kerckhoven en de expo gewijd aan het werk van Esma Yiğitoğlu in het stadsmuseum opmerkelijk. Het bloementapijt Mystiek hexagram van Van Kerckhoven, pal voor het stadhuis, stelt de dubbele spiraal van de Melkweg voor als een ‘helend en erotisch gebaar’ tegenover de littekens van de Tweede Wereldoorlog in Arnhem. De ruime selectie werken van Yiğitoğlu, die overleed in 2009, komt wellicht nog het dichtst bij het thema ‘herinnering’ door hun suggestieve, halfabstracte vormen, steevast in materialen als papier-maché of terracotta, waarin je traditionele figuren maar ook verrassend concrete, hedendaagse ervaringen kan lezen. Geen baanbrekend werk, maar wel specifiek en helder.

Werkelijk spannend of relevant voor het idee van kunst in de publieke ruimte is Sonsbeek 2026 daarom nog niet. De opzet mikt te veel op het afvinken van thema’s in het progressief-feministisch-queer discours van de hedendaagse kunstscene, met toelichtingen in de brochure die eerder als mantra’s klinken dan als teksten die reële, kritische betrokkenheid uitlokken. Het stoort allemaal niet echt, en af en toe is het zelfs prettig om te zien, maar de vraag is of het ook beklijft.