Stedelijk Museum Posters by Color

Het Stedelijk wijdde publicaties aan keramiek, fotografie, sculpturen en meubels, maar nog niet aan de affichecollectie, een van de oudste en grootste verzamelingen in het museum. Helemaal vreemd is dat niet, want de collectie telt maar liefst twintigduizend specimina. Zo’n boek zou een didactisch instrument kunnen zijn: met kunsthistorische autoriteit wordt uitgelegd welke evolutie de affichekunst heeft doorgemaakt en wie ze heeft beoefend, geïllustreerd met opvallende of karakteristieke exemplaren, en al dan niet aangevuld met een woordje over de totstandkoming van de verzameling en een stuk of wat anekdotische verhalen.

Dit Engelstalige boek is echter anders aangepakt. Museumdirecteur Rein Wolfs schrijft in de inleiding dat het Stedelijk weg wil van het denken in iconen, hoogtepunten of genieën, door zich te concentreren op de culturele context waarin kunstwerken geproduceerd worden. Thomas Castro, curator grafische vormgeving, selecteerde een vijfhonderdtal posters – een veertigste van de collectie. Hij lette vooral op minder bekende affiches van bekende kunstenaars en op posters die eerder amper tentoongesteld werden. Ze worden over de volle hoogte afgedrukt en lopen horizontaal over de paginaranden heen, van elkaar gescheiden door een dunne witte strook waarin het bijschrift staat. Ze zijn gerangschikt op kleur, van rood over oranje en geel naar groen, roze, wit, zwart, paars en blauw. Daardoor corresponderen affiches uit verschillende tijdvakken, culturen en taalgebieden met elkaar, zoals restanten en splinternieuwe aanplaksels een meerstemmig tableau genereren op een bonte aanplakzuil. De willekeur van die nevenschikking levert nu en dan verrassende verbanden op, maar is niet altijd betekenisvol.

Even willekeurig is het tekstgedeelte van dit kijk- en bladerboek, waarin een diepgaand essay of een kunsthistorisch kader ontbreekt. In een aantal korte, subjectieve standpunten van een alweer arbitraire selectie van vijf ontwerpers en Castro worden actuele kwesties belicht: de relevantie van affiches in het digitale tijdperk, productie en distributie vroeger en nu, de duurzaamheid en ethiek van dit medium, de rol van instituten en archieven, de affiche als drager van sociale en politieke thema’s en de rol van ontwerppraktijk en opleiding. Dé hamvraag wordt gesteld door Castro zelf: ‘Leeft de affiche nog in het medialandschap van vandaag of houden we vast aan een romantische herinnering?’ De teneur van de antwoorden laat zich als volgt samenvatten: affiches zijn niet meer zo alomtegenwoordig als vroeger, maar juist nu commerciële advertenties steeds meer verschuiven naar de digitale wereld, kan een poster weer een unieke rol spelen in de publieke ruimte. Als een ‘enkel, opvallend beeld’ dat ‘een heel editoriaal en esthetisch proces’ samenbalt, in de woorden van Kylièn Sarino Bergh, of als ‘stedelijke bladwijzer, zoals Castro haar noemt, blijft de affiche een publiek instrument van zichtbaarheid, meningsverschil en solidariteit’.

Voor wie het overzicht al bladerend kwijt zou raken, zit bij het boek een poster met alle affiches op postzegelformaat. Zo kun je een afbeelding terugvinden en heb je in een oogopslag een totaalbeeld. Hoe verschillend de affiches vormelijk ook zijn, thematisch zijn ze in een vijftal categorieën op te delen: posters voor de culturele sector, politieke affiches, activistische affiches, educatieve affiches van overheden (vooral in oorlogstijd) en nu en dan een commerciële poster. Van die laatste categorie is de Levi’s-affiche van Ida van Bladel uit 1971 wellicht het bekendst, met de getekende achterzak op een blote meisjesbips. Al moet de HOPE-poster, die Shepard Fairey in 2008 ontwierp ter ondersteuning van de eerste presidentscampagne van Barack Obama, niet onderdoen qua bekendheid. Hoewel de meerderheid van de prenten Europees of Amerikaans is, komt een ruim aandeel uit andere continenten en landen, van Latijns-Amerika tot Azië en Rusland. Lastig is dat de titel van de posters, vaak gebaseerd op de afgebeelde tekst, alleen in de originele taal vermeld wordt, waardoor niet altijd duidelijk is welke boodschap een Chinese of Russische affiche precies overbrengt.

Voor wie kickt op grote namen: de Amerikanen Saul Bass, Milton Glaser, Herb Lubalin en Seymour Chwast komen aan bod, evenals Piet Zwart en Wim Crouwel/Total Design uit Nederland. Verrassend veel vrouwelijke ontwerpers zijn geselecteerd, van Tineke Baanders en Fré Cohen in het interbellum tot Tamara Leenhouts en Tessa van der Waals rond en na de millenniumwissel. (Het is veelzeggend dat een vrouwelijk aandeel van zo’n tien procent als opvallend veel aanvoelt.) Uit België komt werk van Pierre Alechinsky, Jan W. Hespeel en Randoald Sabbe en van Bart de Baets, docent aan de KABK Den Haag. Ook Duitse, Zwitserse, Poolse en Japanse ontwerpers zijn goed vertegenwoordigd.

Stedelijk Museum Posters by Color is een visueel aantrekkelijk bladerboek op groot formaat. De affiches worden niet als sacrale kunstwerken beschouwd, maar als levende, materiële objecten die doorgaans functioneren en betekenis krijgen in een publieke ruimte vol ruis. De kleurrijke snede van het boek geeft de indruk van een stapeltje affiches van verschillende kleuren. Toch krijgt de kijkende lezer wel erg veel vrijheid om zelf een verhaal samen te stellen, en met een paar mogelijke ingangen en leeswijzers viel er wellicht meer uit het boek te halen.

Zou er een manier zijn om alle affiches in de collectie van het Stedelijk te bekijken, een voor een, integraal, voorzien van de nodige situering en duiding? Dat er geen melding wordt gemaakt van het (vooralsnog zeer beperkte) deel van de collectie dat via de website van het Stedelijk geraadpleegd kan worden, is jammer. Over verdere plannen omtrent de digitalisering van drukwerk wordt evenmin iets gezegd. De focus op een internationaal publiek is, gezien de omvang en de kostprijs van zo’n boekproject, begrijpelijk. Maar was het echt niet mogelijk om die amper vijf pagina’s tekst ook in het Nederlands op te nemen?