Adorno en het smaakorgaan
Wie op 6 juli 1961 een aula van de Goethe-universiteit in Frankfurt binnenstrompelde en geen idee had wie er vooraan stond, moet na afloop gedacht hebben: die kale man eet niet graag. Theodor W. Adorno (1903-1969) was toe aan zijn dertiende Vorlesung over esthetica (NS IV, 8, pp. 195-210).* In twaalf lessen van telkens twee uur had hij de voorbije maanden de autonomie van het kunstwerk en de noodzaak van radicale vernieuwing verdedigd. Op deze dag bereikte zijn aanklacht een hoogtepunt. Adorno ging tekeer tegen de ‘hedonistische houding tegenover kunst’. Een kunstwerk, zei hij, verdraagt het niet dat men het ‘als het ware als een genotsmiddel verslindt’, dat men het ‘als een soort prikkel consumeert’. Neen tegen het eten van kunst! ‘Consumentengenot’ is wat de ‘culinaire’ verhouding tot kunst verlangt: het kunstwerk moet een doel dienen, een ‘gebruikswaarde’ hebben ‘die naar het zinnelijke genot is gemodelleerd, dus naar het culinaire’; het moet ‘goed smaken’. Neen tegen het smaken van kunst! Onze kunstbeleving is besmet door ‘culinaire regressie’: men verhoudt zich tot kunstwerken ‘zoals kinderen zich over eten vrolijk maken’. Neen tegen de infantilisering van kunst! Nog een uur ging Adorno zo door. Vanwaar die afkeer van het smaakorgaan? Wat heeft de tong u misdaan, professor?
Al twintig jaar eerder onderzocht Adorno in een discussie met muziekcriticus Deems Taylor ‘de relatie tussen muziek en koken’. ‘Dit probleem is zo belangrijk in het algemene muzikale bewustzijn’, schreef hij destijds. Hij wijdde er dan ook een heel hoofdstuk aan, waarin hij meteen op zijn bevindingen vooruitliep:
‘Wij geloven dat er tegenwoordig werkelijk een verband bestaat tussen de manier waarop voedsel wordt waargenomen en de manier waarop muziek wordt waargenomen, en dat de heer Taylor de grote verdienste heeft dit verband heel openlijk te benoemen. Met zijn houding tegenover het culinaire luisteren zijn wij het echter niet eens. Hij beschouwt het als gezond en heilzaam en vermoedt dat iedere reactie op muziek die culinaire kwaliteiten buiten beschouwing wil laten, onoprecht en highbrow is. Wij geloven daarentegen dat, hoe oprecht en goedbedoeld de culinaire perceptie van muziek ook mag zijn, zij alleen optreedt wanneer een werkelijke verhouding tot het muzikale werk ontbreekt.’ (NS I, 3, pp. 189-190)
Het staat hier mooi samengevat, maar is onze vraag daarmee beantwoord? Geeft Adorno’s debat met Taylor de volle bandbreedte van zijn kritiek op de smaak als model voor de kunstervaring? Hoegenaamd niet. We hebben een genealogie nodig, de genealogie van een metaforologie van de smaak, zoals Hans Blumenberg het zou noemen.
Adorno leest Brecht
Uit foto’s van Adorno blijkt een gezonde appetijt. Volgens biograaf Stefan Müller-Doohm kwam hij als kind niets tekort, in een bourgondisch gezin met een vader die wijnhandelaar was. Hij at graag forel à la meunière en reegebraad met veenbessen. Ook in Einleitung in die Musiksoziologie verklapt hij iets over zijn smaakpalet. Als hij zegt dat ‘het zintuiglijke element in de muziek zich niet letterlijk laat genieten als een kalfsschenkel’ (GS 14, p. 242), dan moet het toch zijn dat hij kalfsschenkel lekker vindt? Adorno wist bovendien goed welk restaurant voor welk gerecht bekendstond. In zijn boek over Alban Berg bedankt hij de componist voor het delen van zijn culinaire adressenboekje:
‘Van hem kon je leren wat Oostenrijkse zinnelijke cultuur betekende; zijn gevoel voor goed eten en voor wijn, zoals men dat verder alleen in Parijs aantreft, was niet van hem los te denken. Aan hem dank ik de kennismaking met het destijds voortreffelijke, zowel letterlijk als figuurlijk uiterst zwart-gele [de kleuren van de Habsburgse monarchie] restaurant Weide in Speising, met de beroemde kreeftpasteitjes; en ook met de zaak van de Schöners in de Siebensterngasse, die nog altijd open is.’ (GS 13, pp. 343-44)
Niets wijst er dus op dat Adorno een moeilijke verhouding met voeding had. Door zijn vroege emigratie naar Amerika ontsnapte hij aan het lot van de Europese Joden die, als ze niet in een vernietigingskamp omkwamen, hun leven lang de gevolgen van honger en ontbering met zich meedroegen. Was het dan Amerika, het land dat zijn redding was geweest, dat hem zo’n afkeer van het smaakorgaan bezorgde? Zijn strijd tegen de culinaire kunstbeleving begon echter al in 1931, lang voor zijn emigratie, en enkele maanden nadat een tekst was verschenen van Bertolt Brecht. In zijn ‘Anmerkungen zur Oper Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny’ muntte de Duitse theatermaker de term ‘culinaire opera’, en de tekst is doorspekt met smaakmetaforen (Appetiten, Kellner, serviert, Speisung). In een van zijn korte ‘Widerlegungen’ uit 1931 neemt Adorno het adjectief over, als hij melding maakt van ‘de culinaire [categorie] van het smakende genieten’ (GS 18, p. 26). Brecht doelde met de term ‘culinair’ op een opera die als ‘genotsmiddel’, ‘beleving’ en middel tot ‘smaakontwikkeling’ wordt geproduceerd. De operawereld van zijn tijd zou zich aan ‘culinarisme’ overgegeven hebben. Op het eerste gezicht lijkt Adorno het concept gewoon te kopiëren, maar heel subtiel, misschien nog onbewust, verlegt hij ‘het culinaire’ van het kunstwerk naar de consument: het door de culinaire opera geleverde ‘genot’ wordt bij Adorno het ‘smakende genieten’ van het publiek. Hij heeft de reikwijdte ervan naar de ervaring uitgebreid. Toch kan in 1931 niemand vermoeden dat deze onopvallende parafrase het begin is van een levenslange obsessie met het smaakorgaan.
Pas in 1962 schrijft Adorno in het essay ‘Engagement’ dat Brecht ‘het culinaire kunstwerk aan de kaak heeft gesteld’ (GS 11, p. 428). In een lezing uit hetzelfde jaar noemt hij expliciet zijn bron, voor de eerste en meteen ook laatste keer:
[Kunstwerken] bestaan er niet alleen in dat men hun zintuiglijke momenten zo exact mogelijk realiseert; door de samenhang van die zintuiglijke elementen verwijzen die zintuiglijke bestanddelen – of, om het met Brecht te zeggen, hun ‘culinaire’ bestanddelen – net naar iets voorbij zichzelf. Een vorm van interpretatie die zich uitsluitend vastklampt aan de zintuiglijke, culinaire kwaliteiten, en daardoor de samenhang en de functie van de zintuiglijke elementen veronachtzaamt die van hen iets geestelijks maken, houdt de muziek in wezen op het niveau van de kookkunst. Daar wil ik overigens niets kwaads over zeggen: iets dat goed klaargemaakt is, kun je tenminste opeten, maar van louter culinaire muziek kun je alleen maar overgeven. [Gelach in de zaal] (NS V, 1, p. 305)
Zoals ook blijkt uit zijn lessenreeks van hetzelfde jaar, heeft het culinaire zich na dertig jaar stevig in Adorno’s taalgebruik verankerd. In navolging van Brecht heeft hij het over het culinaire karakter van de muziek zelf, maar dus ook, zoals in 1931, over een bepaalde ‘vorm van interpretatie’ door de consument.
Het begin
In de vroege jaren dertig beschouwt Adorno zichzelf als een componist, maar hij schrijft ook regelmatig voor vaktijdschriften. Smaakmetaforen komen in die vroege teksten slechts sporadisch voor. Als hij er toch gebruik van maakt, blijft het bij een spontane analogie, zoals wanneer hij in 1932 stelt dat componisten hun ‘muziek zo zorgvuldig en met zulke goede ingrediënten bereiden, dat ze wel iemand zouden vinden wie het smaakt’ (GS 18, p. 110). De passage draait niet om de eter, maar om de kok, wiens praktijk net als die van de componist afhangt van zorg en degelijk materiaal. De metafoor is nog neutraal (positief zelfs), te willekeurig en niet specifiek genoeg om er al een methodische metaforologie in te lezen.
Vijf jaar later opent Adorno een tekst over Beethoven als volgt:
‘De rijpheid van de late werken van belangrijke kunstenaars lijkt niet op die van vruchten. Ze zijn doorgaans niet rond, maar doorgroefd, zelfs uiteengereten; ze plegen zoetheid te ontberen en verzetten zich, wrang en stekelig, tegen het loutere smaken […].’ (GS 17, p. 13)
De metafoor is uitgebreider, beeldender, maar op de letter gevolgd blijft het bij een observatie. Adorno levert nog geen fundamentele kritiek die uit een uitgewerkte esthetica voortkomt.
Uit 1938 dateert een tekst die in bijna elk seminarie over ‘kritische theorie’ gelezen wordt. In ‘Über den Fetischcharakter in der Musik und die Regression des Hörens’ gebruikt Adorno voor het eerst het smaakzintuig op een systematische manier, in die mate dat een volledig argument erdoor wordt verzinnebeeld. Zijn definitie van het culinaire verschuilt zich in die van ‘het ascetische’, wat hij als ‘zegel van geavanceerde kunst’ beschouwt, ‘vanwege de strikte uitsluiting van al het culinair behaaglijke, dat onmiddellijk, omwille van zichzelf geconsumeerd wil worden, alsof in de kunst het zintuiglijke niet de drager zou zijn van iets geestelijks, dat zich pas in het geheel manifesteert, in plaats van in geïsoleerde stofmomenten’ (GS 14, p. 18). En even daarvoor schrijft Adorno dit:
‘Het genot van het ogenblik en van de bonte façade wordt tot een voorwendsel om de luisteraar te ontslaan van het denken van het geheel, waarvan de aanspraak in het juiste luisteren besloten ligt, en de luisteraar wordt op de lijn van de minste weerstand veranderd in de instemmende koper. Niet langer fungeren de afzonderlijke momenten kritisch tegenover het vooraf gedachte geheel, maar ze schorten de kritiek op die de geslaagde esthetische totaliteit levert op de gebrekkige totaliteit van de samenleving. De synthetische eenheid wordt aan hen opgeofferd; zij produceren niet langer een eigen eenheid in de plaats van wat verdinglijkt is, maar tonen zich daaraan gewillig. De geïsoleerde prikkelmomenten blijken onverenigbaar met de immanente constitutie van het kunstwerk, en daaraan wordt opgeofferd wat het kunstwerk tot bindende kennis transcendeert. Slecht zijn ze niet als zodanig, maar door hun verblindende functie. In dienst van het succes doen ze zelf afstand van de weerspannigheid die hun eigen was. Ze zweren samen tot instemming met alles wat het geïsoleerde ogenblik een geïsoleerd individu vermag te bieden, dat er allang geen meer is.’ (GS 14, p. 18)
Hoewel Adorno deze keer over het culinaire als eigenschap van het kunstwerk spreekt, valt er ook uit af te leiden wat culinaire consumptie inhoudt, want alles wat als culinair geldt, heeft die eigenschap alleen omdat het voor culinaire consumptie is bedoeld: het concept van het culinaire put zich in zijn consumptie uit. Door Adorno’s eerste ideeën over de culinaire consumptie van kunstwerken als een fenomenologie van de smaak te lezen, is misschien een voorlopig antwoord op onze vraag te verwachten: waarom maakt hij van de smaak het metaforische tegendeel van de ‘juiste’ kunstervaring?
In dit vroege concept van het culinaire vallen zes elementen op. (1) Het culinaire is een specifieke manier waarop iets ons welbehagen of genot kan bezorgen, en het werkt in op de zwakste plek: ‘de lijn van de minste weerstand’. (2) Het woord ‘consumptie’ stamt af van sumere, Latijn voor ‘nemen’, dus wie kunstwerken consumeert, beweegt ze naar zich toe. Verder staat er dat het culinaire de kunstervaring verandert in de aankoop van dingen. (3) Het zintuiglijke is culinair wanneer het slechts een stoffelijk element is dat lichamelijke prikkels veroorzaakt en er niet als ‘drager van iets geestelijks’ boven uitstijgt. (4) Het culinaire wordt alleen ‘omwille van zichzelf’ geconsumeerd. (5) Het culinaire wordt ‘onmiddellijk’, in opeenvolgende ‘momenten’ geconsumeerd. (6) Het culinaire wordt in afzonderlijke, ‘geïsoleerde’ deeltjes geconsumeerd.
Door die zes elementen met een intuïtief begrip van de smaak te vergelijken, wordt duidelijk dat Adorno met zijn concept van het culinaire zeer dicht bij de fenomenologie van de smaakzin blijft. In het eigenlijke ‘smaken’ laten zich eveneens zes aspecten onderscheiden: doel, voorwaarde, plaats, middel, tijd en handeling. De oorspronkelijke functie van de smaak is om eetbare stoffen te identificeren door middel van een genotservaring, maar in een welvarende economie is dat veiligheidssignaal een doel op zich geworden. Een voorwaarde is dat men het voedsel bezit (na het met de handen genomen of gegrepen te hebben) alvorens het naar de mond te brengen. Onder de plaats van de smaak kunnen we lichaam en materie verstaan, want smaaksensaties wijzen niet naar iets voorbij het zintuiglijke en stoffelijke. Dat betekent dat het middel van de smaak geen verder doel dient dan het lichamelijke gebruik waarvoor het oorspronkelijk bestemd is. Wanneer je proeft, ben je op één hap per keer gericht – op wat er zich op dat moment, niet-gemedieerd (‘un-mittel-bar’ = ‘on-middel-lijk’) in je mond bevindt: de tijd van de smaak strekt niet verder dan het huidige moment. Die dimensie, tot slot, heeft te maken met de handeling die het lichaam tijdens het smaken stelt: happen en bijten, wat het geheel opdeelt in steeds kleinere, van elkaar gescheiden stukjes.
Een kunstervaring die het model van de smaak volgt, zouden we een voorbeeld van valse synesthesie kunnen noemen. De verwarring van zintuigen heeft volgens Adorno ernstige gevolgen. Het probleem met kunstervaringen die op dezelfde manier te werk gaan als culinaire ervaringen is dat ze kritiek onmogelijk maken. Doordat smaak ‘de lijn van de minste weerstand’ naar de hersenen volgt, stemt de culinaire kunstconsument makkelijk in met wat hem voor lekkers wordt voorgeschoteld. De onderdelen van een kunstwerk die hierop inspelen en ‘geïsoleerde prikkelmomenten’ opleveren, schudden hun ‘weerspannigheid’ af en ‘schorten de kritiek op’. Op die manier kan geen objectieve, ‘bindende kennis’ bereikt worden, want ze hebben de neiging ons ‘van het denken van het geheel te ontslaan’. Op zich genomen is het culinaire niet altijd een probleem, maar wel wanneer het een ‘verblindende functie’ tegenover ware kunst vervult en zo de relevante zintuigen verstoort die wel noodzakelijke inzichten opleveren.
Zeven aspecten van de smaak, de gevolgen meegerekend. Zeven redenen waarom het model van de smaak het tegendeel van een esthetische ervaring is. Zeven manieren om te zondigen tegen de adorniaanse esthetica. Zeven zonden van de smaak.
Hedonisme
Adorno’s filosofische afkeer van de smaak hield stand tot op het eind. In wat zijn magnum opus moest worden, het postuum verschenen Ästhetische Theorie (1970), bejammert hij ‘het cultuurbarbarisme [Banausie] dat voor muziek die haar bevalt het woord Ohrenschmaus klaar heeft’ (GS 7, p. 150). (Duden, een Duits woordenboek, definieert Schmaus als een ‘rijkelijke, bijzonder lekkere maaltijd, die met genot verorberd wordt’.) Hoe vreselijk, die talloze smakelijke woorden die zonder nadenken over ieders lippen rollen, of het subgenre waarin Adorno’s twee grootste aversies samenkomen: sweet jazz! Het alledaagse taalgebruik was voor Adorno een eindeloze bron van ergernis en cultuurpessimisme. In de minst opmerkelijke frases en woordjes zag hij de allesoverheersende hang naar genot.
Hoewel Adorno het kantiaanse concept van de kunstervaring als ‘belangeloos welbehagen’ bekritiseert, drukt hij zijn studenten in 1961 op het hart dat ze zijn kritiek niet mogen begrijpen als een pleidooi voor een belanghebbendwelbehagen. Dat zou als gevolg hebben dat ‘men bijvoorbeeld de voortbrengselen van de keuken of de pornografie in de plaats van kunstwerken zou stellen’ (NS IV, 8, p. 20). Adorno heeft het in verband met zijn esthetica wel vaker over seks, maar dat het culinaire en het pornografische niet gewoon samen aan bod komen, maar ook nevengeschikt zijn, springt in het oog. Wat hebben de culinaire en de pornografische ervaring met elkaar gemeen? Ze zijn allebei gericht op afzonderlijke ‘porties’ (lichaamsdelen, happen), op onmiddellijke consumptie zonder hoger doel, en op hoogtepunten (orgasmes, foodgasms). Maar zonder de zoektocht naar een zo groot mogelijk genot zouden de andere kenmerken niet van toepassing zijn. De culinair-pornografische gedragingen die Adorno afkeurt, komen voort uit de zoektocht naar genot, niet omgekeerd. Hedonisme – de hoofdzonde van de smaak?
Zoals hedonisme het genotsmoment losmaakt van alle denkwerk, maakt het culinaire de smaak los van de spijsvertering. Culinaire kunst is problematisch, niet zozeer omdat ze aan de smaak appelleert, maar omdat de proever geen moeite meer moet doen: de maag komt er niet aan te pas. Alles is al ‘voor-verteerd’, pre-digested, zoals Adorno populaire muziek beschrijft, en daarbij versimpelde anthologieën als Reader’s Digest in herinnering brengt (NS I, 3, p. 418). Kunst ervaren vereist discipline, zelfbeheersing en een sterk arbeidsethos, in tegenstelling tot culinaire houdingen zoals ‘het atomistische luisteren, dat zich slap en passief in de prikkel van het moment […] verliest’ (GS 17, p. 297 – mijn cursivering). In een van zijn Engelstalige teksten vergelijkt Adorno muziek die op grond van ‘smaakkwaliteiten’ wordt geconsumeerd met ‘Aunt [Jemima’s] kant-en-klare pannenkoekenmix’, de eerste van zijn soort op de Amerikaanse markt (NS I, 3, p. 208). Het is duidelijk waarom hij de metafoor gebruikt: in plaats van de ingrediënten zelf bij elkaar te hoeven zoeken, af te wegen en te prepareren, heeft de kok alle ingrediënten klaar op één plek en in de juiste hoeveelheid; hij hoeft alleen nog water toe te voegen. Toch blijft bakken een activiteit die energie, geduld en savoir-faire vergt – iets dat de culinaire consument vermoedelijk ook liever uit handen geeft.
Alleen genot uit de ervaring van kunst bannen is niet genoeg; de hele categorie van de smaak moet eruit, lekker én vies, genot én zijn tegendeel. Het zou namelijk van een ‘primitieve’ houding getuigen mocht een componist beweren ‘dat hij een bepaald geluid kiest omdat het vies [nasty] is’, want, schrijft Adorno, ‘geen enkel geïsoleerd geluid kan absoluut vies of absoluut mooi op zichzelf zijn’ (NS I, 3, p. 196). In Ästhetische Theorie wijst hij op een destijds opkomende ‘algemene ideologische tendens om al het weerbarstige in zich op te nemen’, wat ‘culinaire consumptie’ ertoe brengt ‘om zelfs te slikken waarvan het gruwt’ (GS 7, p. 142). Tegen het einde van Adorno’s leven is de cultuurindustrie erin geslaagd de consument te laten slikken zonder te proeven. Hoe nefast de smaakzin ook moge zijn, de laatste restjes vrijheid en onderscheidingsvermogen gaan op die manier verloren. De kunst verdedigen vertrekt dan niet meer vanuit een kritiek op de tong (die alleen lekkere dingen verdraagt), maar vanuit een kritiek op de slokdarm (die alles slikt wat hij gevoerd krijgt).
Genot dat een gewoonte is geworden, maar eigenlijk niet meer plaatsvindt – het is eind jaren zestig al ver gekomen met de cultuurindustrie. Al in 1944 constateerden Adorno en Max Horkheimer in Dialektik der Aufklärung nog een ander soort genot, een ‘voor-genot’ (Vorlust): het genot dat erin bestaat genot te anticiperen. Daarover deze beroemde metafoor in de (licht aangepaste) vertaling van Michel van Nieuwstadt:
‘Onophoudelijk bedriegt de cultuurindustrie haar consumenten met niet te bieden wat zij onophoudelijk als belofte in het vooruitzicht stelt. Het moment waarop de lust, die door handeling en aankleding tentoon wordt gesteld, wordt eindeloos uitgesteld: geniepig beduidt de belofte, waaruit de show eigenlijk alleen maar bestaat, dat aan de zaak zelf niet wordt toegekomen, dat de bezoeker in de lectuur van de menukaart zijn plezier moet zoeken.’ (GS 3, p. 161)
Hier toont het culinaire zijn ware potentieel en stijgt het als concept boven het smaakvolle uit. De smaak kent geen ersatz-ervaring, want om te proeven is er geen weg om de tong heen. Een culinaire ervaring kent die weg wel: de menukaart – of in onze tijd: kookprogramma’s op televisie, en foto’s en video’s op sociale media. De cultuurindustrie wil een consument scheppen voor wie de aanblik van het assortiment en de voorbereidende tinteling van de tong voldoende zijn. Voor wie nog niet voor dat idee gewonnen is, is de dagelijkse kunstconsumptie een perverse genotsonthouding, een ‘tantaluskwelling’ (GS 3, p. 162). In ‘Über den Fetischcharakter’ gaf Adorno over ‘lichte en alle voor consumptie bestemde muziek’ al aan ‘dat zij het entertainment, de prikkel en het genot dat zij belooft, verschaft, om het tegelijk weer te weigeren’ (GS 14, p. 15). Herhaalt de cultuurindustrie dit genoeg, dan verandert zij haar sujetten in ‘eeuwige consument[en]’ die kunstwerken tegemoet treden met een soort ‘vrolijke onthouding’ (GS 3, pp. 162-164). Adorno en Horkheimer kunnen niet anders dan concluderen dat de cultuurindustrie, ondanks haar pornografische uiterlijk, ‘preuts’ is.
In(bezit)name
Inbezitname, de tweede zonde van de smaak, komt voort uit de vrees niet genoeg te hebben. ‘De verkeerde houding tot kunst is verstrengeld met angst omtrent bezit,’ schrijft Adorno (GS 7, p. 27). Kunst is inzet van zelfbehoud; woorden voor makkelijk verteerbare kunst, zoals ‘entertainment’ of Unterhaltung, zeggen het zelf. Dat veronderstelt twee dingen: dat men het kunstwerk naar zich toe brengt (wat de etymologie van het woord ‘consumptie’ al suggereert), en dat men het kunstwerk als iets anders dan als kunstwerk ervaart, namelijk als ‘waar’ (Ware, commodity). Een culinaire kunstervaring verandert zowel de relatie tussen kunstwerk en consument als de aard van het kunstwerk.
Eerst de relatie. Tussen mij en het kunstwerk ligt normaal gezien een afstand. ‘Dat ligt besloten in het idee van de belangeloze beschouwing’ (GS 7, p. 514). Als je iets eet – Adorno neemt een appel als voorbeeld – blijft die afstand niet bewaard en kun je de zintuiglijke indrukken niet overstijgen om tot een geestelijk geheel te komen (NS IV, 3, p. 179). De afstand wordt dan niet zomaar tenietgedaan – de afstand wordt tenietgedaan in het voordeel en in de richting van de consument, die het kunstwerk naar zich toe trekt, om het vervolgens in zich op te nemen. De culinaire consument verwacht van het kunstwerk dat het iets ‘geeft’, dat je er iets aan ‘hebt’, terwijl je jezelf hoort weg te cijferen. Een esthetische ervaring is ‘antisubjectivistisch’, zegt Adorno in zijn lessenreeks uit 1961-1962, omdat ze een ‘negatie van de beschouwer’ veronderstelt (NS IV, 8, p. 458). Wat sta je daar dan op een mooi akkoord of een bevallige kleur te sabbelen?
Tijdens zijn ballingschap in Amerika ontwikkelt Adorno in een aaneenschakeling van lange en korte teksten een uitgebreide studie van de radio. In het essay ‘A Social Critique of Radio Music’ introduceert hij het begrip commodity listening. De omschrijving is nagenoeg dezelfde als voor culinair luisteren, alleen legt hij nu de nadruk op het warenkarakter van de muziek, de consumptie ervan ‘als ieder ander consumptiegoed’ (NS I, 3, p. 208). Muziekstukken zijn niet langer doelen op zich, maar (voedings)middelen die ‘als prikkelwaarden versjacherd worden’, zoals hij het in Ästhetische Theorie formuleert (GS 7, p. 145). Het warenkarakter hangt samen met het motief van zelfbehoud, wat mooi samenkomt in een metafoor die Adorno in zijn lessenreeks van 1961-1962 gebruikt: kunst uit het verleden en kunst van andere culturen worden behandeld als ‘voorraadkamers’ en klassieke werken als ‘eeuwige voorraad’ (NS IV, 8, pp. 27, 97) – als etenswaren dus, die met het oog op lichamelijk onderhoud gehamsterd worden.
Stoffelijkheid
Wie eet kan niet aan vergeestelijking (Vergeistigung) doen. Het kunstwerk blijft hangen op het stoffelijke, materiële, lichamelijke niveau, want alles wat overblijft zijn culinaire kwaliteiten, die ‘als een soort van zintuiglijke prikkel ageren, en niet als een uitdrukking van enige ‘zin’ [sense]’ (NS I, 3, p. 187). (De gevolgtrekking dat er on-zin-tuigen – zintuigen die geen ‘zin’ of betekenis verschaffen – en zin-tuigen – zintuigen die wel ‘zin’ of betekenis verschaffen – zijn, blijft onuitgesproken.) Zonder die vergeestelijking wordt gezondigd tegen het ‘taboe’ dat over de kunst hangt:
‘We verhouden ons dan letterlijk tot het kunstwerk zoals we ons verhouden tot een goede maaltijd – of, laat ik zeggen: een uitstekende wijn. We consumeren het kunstwerk dan als het ware alsof het op een lichamelijke manier werkelijk is, en daarmee doorbreken we het taboe waarop de kunst haar wet nu eenmaal grondt: dat zij […] een sfeer vormt die uit de sfeer van het louter empirische bestaan is losgemaakt, die dus niet rechtstreeks samenvalt met ons bestaan, maar daarvan gescheiden is als een soort magisch gebied.’ (NS IV, 3, p. 178)
Een culinaire verhouding haalt de kunst weg uit het eigen domein, terug de empirie in. In latere Ästhetik-Vorlesungennoemt Adorno zo’n empirische verhouding, waarbij iemand zich het esthetische object ‘lichamelijk eigen wil maken of het in zekere zin wil verorberen’, ‘natuurlijk’ en ‘dierlijk’ (NS IV, 8, pp. 16-17). De link tussen eten, empirie en dierlijkheid mag duidelijk zijn. Later komt daar nog een zwaarder woord bij: in iemands mond verliest een kunstwerk elke ‘autonomie’ (GS 7, p. 26). De aura verdwijnt daarmee, al mogen we de cultuurindustrie uiteraard niet onderschatten: soms wordt de aura in die mate geïsoleerd dat ze als consumptiegoed in de rekken komt te liggen. ‘[Z]o wordt de atmosfeer [i.e., aura] – als ik het zo vulgair mag uitdrukken – werkelijk een soort saus, waarmee de min of meer rauwe steaks waaruit zo’n massakunstwerk bestaat, vervolgens overgoten worden’ (NS IV, 8, p. 459). Het is werkelijk vulgair, voelt Adorno zich genoodzaakt toe te voegen, wanneer zelfs de aura in de keuken belandt.
Zelfgenoegzaamheid
Een zintuiglijke prikkel, geconsumeerd ‘omwille van zichzelf’ (für sich), wordt ‘culinair’. In ‘Die Kunst und die Künste’ (1966) betreurt Adorno dat wat begon als een functioneel onderdeel van een geheel ‘zijn onschuld verloor’ en een ‘doel op zich’ werd (GS 10.1, p. 435). Goede kunst, meent hij, verzet zich tegen ‘elke afhankelijkheid van bij voorbaat gegeven materialen’ en behoudt op die manier haar autonomie. De vertakking van kunst in verschillende kunsten, een classificatie die voornamelijk vanuit het verschil in grondstoffen vertrekt, zou een symptoom van deze afhankelijkheid zijn. Want wat anders dan de voorkeur van de consument voor bepaalde prikkels en materialen (geluid, verf…) verklaart dat kunstwerken onder specifieke noemers als ‘muziek’ en ‘schilderkunst’ moeten worden geplaatst? (Je zou kunnen argumenteren dat het materiaal zelf een specificiteit heeft die onder deze classificatie beter bestudeerd kan worden, maar dat is minder relevant voor het kunstwerk als geestelijk geheel.) Hetzelfde geldt uiteraard in de gastronomie: de kok mag grote ideeën hebben zoveel hij wil, wat telt zijn de individuele happen, die de gast allemaal afzonderlijk horen te bevallen.
Is er dan geen enkele situatie waarin prikkels gewoon vanwege hun aangename effect mogen worden opgezocht? Toch wel. In het begin van 1959 toont Adorno zich tegenover zijn studenten van zijn meest tolerante kant. Hij laat vallen dat het ‘zintuiglijke, culinaire, afzonderlijke element, dat de eenheid van het kunstwerk dreigt te verbreken, kennelijk het meest legitiem is wanneer het onverbloemd zichzelf toont, zonder zich als iets hogers te vermommen’ (NS IV, 3, pp. 183-184). Als voorbeeld noemt hij bepaalde (film)revues ‘waarin het kunstwerk zich onvoorwaardelijk overgeeft aan deze zintuiglijke momenten’, en waarvan de ‘schaamteloosheid’ te waarderen valt. Bijvoorbeeld in de muziek van Tsjaikovski, door Adorno veracht, zijn de smakelijke momenten ‘veel moeilijker te verdragen’, precies omdat ze zich als iets hogers voordoen. Het leidt terug naar de pornografische maar preutse aard van de cultuurindustrie, die consumenten verleidt met opwindende prikkels, maar zich op het laatste moment uit schaamte terugtrekt. Peuzelen mag, geeft Adorno toe, zolang het werk zich onverholen als culinair samenraapsel aanbiedt.
Onmiddellijkheid
Uit de zonde van zelfgenoegzaamheid bleek al dat culinaire momenten omwille van zichzelf, als doelen op zich, worden genoten. Dat betekent dat ze niet naar iets voorbij zichzelf wijzen, naar iets voorbij hun aanwezigheid – opnieuw: het geestelijke geheel. ‘Het rijke en zachte geluid heft, in de moderne culinaire betekenis, vrijwel alles buiten zijn aanwezigheid [presence] op,’ schrijft Adorno in ‘Radio Physiognomics’ (NS I, 3, p. 187). En hij voegt eraan toe:
‘Dit moet echter worden genuanceerd, want in culinaire muziek, vooral in muziek die door het impressionisme is beïnvloed, zijn er veel dissonanten en prikkels die een zekere spanning lijken te veroorzaken. Die spanning is echter van een geheel andere aard. Ze is vergelijkbaar met de wellustige spanning van het kietelen, en met haar equivalent in de seksuele sfeer. Het is een spanning die op zichzelf aangenaam behoort te zijn, ongeacht waartoe zij in de tijd leidt.’
In ‘Über den Fetischcharakter’ vernoemde hij ook de ‘onmiddellijke’ consumptie waarvoor zulke momenten bedoeld zijn. Daaruit viel af te leiden dat ze niet naar iets voorbij het heden wijzen. Deze twee aspecten vallen onder de noemer presentisme: culinaire momenten reiken niet verder dan hun eigen aanwezigheid (praesentia, presence, présence…) in het heden (praesens, present, présent…).
Culinaire luisteraars houden van culinaire kwaliteiten ‘alleen omwille van het ogenblikkelijke, voorbijgaande ‘zinnelijke genot’ dat ze verschaffen’. En dat terwijl een kunstwerk zichzelf moet kunnen ontwikkelen in de tijd, soms zelfs zonder ooit de smaakpapillen te bekoren, om pas aan het einde – na een voltooide vergeestelijking – als een meesterwerk te worden erkend. ‘Er zijn waarschijnlijk betrekkelijk weinig maten in een symfonie van Beethoven die ‘lekker smaken’, in de zin waarin kaviaar of houtsnip lekker smaakt,’ maar dat maakt die muziek toch niet waardeloos (NS I, 3, p. 192)?
Atomisme
In 1959 uit Adorno het vermoeden ‘dat je, als je die fase [Stufe] van zintuiglijk-atomistische omgang met kunstwerken niet hebt doorgemaakt, als je een kunstwerk als het ware alleen als een abstract geheel waarneemt, zonder dat je je ook een keer hebt verloren in die afzonderlijke zintuiglijke momenten, eigenlijk helemaal niet weet wat een kunstwerk is’ (NS IV, 3, pp. 179-180). Adorno’s gebruik van het woord voor de sport van een ladder (Stufe) doet denken aan Plato’s ‘ladder der liefde’ in het Symposium, waarmee hij de liefde (eros) voorstelt als een beklimming die start bij de aantrekking tot één lichaam en eindigt bij de beschouwing van het Schone zelf. Zoals Plato met betrekking tot schoonheid erkent Adorno dat kunst ervaren een leerproces is, dat begint bij de aantrekking tot ‘afzonderlijke zintuiglijke momenten’ – het culinaire – en de weg wijst naar een begrip van het kunstwerk als een geestelijk geheel.
Nog in hetzelfde jaar lijkt hij zichzelf in ‘Theorie der Halbbildung’ volledig tegen te spreken. Opnieuw heeft hij het over een eerste Stufe waarin slechts delen worden ervaren, die ditmaal echter niet als iets positiefs of noodzakelijks wordt beoordeeld:
‘Het halfbegrepene en halfervarene is niet de voorfase [Vorstufe] van Bildung, maar haar aartsvijand [Todfeind]: bildungselementen die tot het bewustzijn doordringen zonder te worden opgenomen in de continuïteit ervan, veranderen in schadelijke gifstoffen […].’ (GS 8, pp. 111-112)
De scepter van de gifdood zwaait boven het ‘halfbegrepene’ en ‘halfervarene’: een radicalere afwijzing van partiële ervaringen – inclusief de ‘zintuiglijk-atomistische’ – is amper mogelijk. Vanwaar die ommekeer in amper een paar maanden tijd? Het kan natuurlijk dat Adorno van mening is veranderd, of dat hij kunstbeschouwing niet onder Bildungplaatst. Een meer plausibele mogelijkheid is dat hij zich de Stufe van de louter zintuiglijke ervaring niet als een voorafgaand blokje op een tijdlijn voorstelt, maar als een onmiddellijk deel van het dialectische proces dat de esthetische ervaring is. Het neemt niet weg dat Adorno een tijdsdimensie impliceert, een voltooid verleden: hij heeft het over iets dat je (niet) ‘hebt doorgemaakt’, iets waarin je je (niet) ‘ook een keer verloren hebt’; en in het tweede fragment voegt hij ‘vor-’ aan Stufe toe, wat ruimtelijk maar ook temporeel geïnterpreteerd kan worden. Stufe vertalen als ‘fase’ blijft dus mogelijk, en dan blijkt dat Adorno wordt geconfronteerd met het klassieke probleem van de hermeneutische cirkel: je begrijpt het deel pas wanneer je het geheel begrijpt, maar tegelijkertijd begrijp je het geheel pas wanneer je alle delen begrijpt. Uiteraard zorgt ook de specificiteit van het kunstwerk voor moeilijkheden. Op esthetisch vlak vreest Adorno dat een gedeeltelijk begrip van een kunstwerk elke latere poging om het als geheel te ervaren vergiftigt, maar hij moet ook toegeven dat je pas kan weten wat een kunstwerk is wanneer je jezelf in de afzonderlijke, zintuiglijke momenten ervan hebt kunnen verliezen. Om eer te doen aan de tijdsdimensie laat het zich zo stellen: het ‘afzonderlijke zintuiglijke moment’ of het ‘halfervarene’ is een noodzakelijk element in de ervaring van kunst, maar het wordt een probleem wanneer men er zich te lang niet van bewust is dat het slechts over een deel van een groter geheel gaat, wanneer het afzonderlijke element lang genoeg de tijd krijgt om zich geïsoleerd in het bewustzijn te verankeren – en in gif te veranderen.
Hoe dan ook, in het onuitgegeven ‘Radio Physiognomics’ (1940) wijdt Adorno een heel hoofdstuk aan wat hij ‘atomistisch luisteren’ noemt, maar met een ondertitel die de relatie met het culinaire duidelijk maakt: ‘Culinary Qualities of Music’ (NS I, 3, pp. 183-200). Het isoleren van zintuiglijke momenten komt er niet goed uit. Dit is overigens het hoofdstuk waarin hij het debat met muziekcriticus Deems Taylor aangaat over de relatie tussen muziek en koken. Adorno zet de verschillen uiteen en daarbij vliegen de gastronomische metaforen in het rond. Ten eerste: hoewel de tong limieten heeft als het gaat over de volgorde waarin verschillende smaken worden geproefd, zijn de mogelijke combinaties toch zeer talrijk en blijft de kwaliteit van de individuele stimuli het belangrijkste, terwijl bij muziek het geheel telt. ‘Negatief geformuleerd: het is nauwelijks voorstelbaar dat een stuk bedorven vis ooit enig smaakpalet zou bevallen, ongeacht in welke context het wordt geserveerd.’ Ten tweede: eigenlijk werkt doorgedreven atomisme in muziek de smaakzin tegen. Apart genomen smaken de meeste elementen in muziekstukken niet goed, en mocht een componist toch alleen smaakvolle elementen gebruiken, ‘zou het resultaat simpelweg weerzinwekkend zijn’. Ten derde: de ‘eenvoudige en ondeelbare schoonheid’ waartoe koken kan leiden, bestaat niet in de muziek. Daarom kan muziek veel meer soorten elementen verdragen – vies, lelijk of hatelijk: ‘De componist bevindt zich niet in de positie van de kok, die voortdurend zijn toevlucht moet nemen tot [een] stuk lamsvlees om zijn klanten niet te overvoeden met oesters en foie gras.’ Adorno voegt er nog een uiterst informatieve zin aan toe: ‘De veelzijdigheid van de muzikale ‘tong’ is zo groot dat zij slechts onder voorbehoud met de werkelijke tong kan worden vergeleken.’ Puur in termen van een metaforologie beweert hij dus: de veelzijdigheid van het gehoor is zo groot dat een vergelijking met de smaak slechts onder voorbehoud mogelijk is. Adorno zegt niet gewoon dat het gehoor en de smaak andere domeinen en andere soorten prikkels beslaan (en daarom niet voor elkaar model mogen staan), maar dat het ene zintuig in het algemeen veelzijdiger is dan het andere. Nergens bekent hij openlijker dat er voor hem een hiërarchie in de zintuigen bestaat, niet alleen in de ervaring van kunst, maar in de ervaring tout court.
Kritiekloosheid
Wie een kunstwerk alleen zintuiglijk ervaart, neemt ‘eigenlijk altijd het verkeerde’ waar en blijft aan de ‘buitenkant’ of tegen de ‘oppervlakte’ plakken – met alle epistemische gevolgen van dien (NS IV, 3, pp. 190, 269-271). Het ‘culinaire model’ vreest het denken, ‘weert’ de esthetica ‘af’, uit schrik dat wat het werk lekker maakt dan zijn smaak verliest.
‘Welnu, het culinaire model van de afweer van esthetiek […] is dit moment: ‘Als men te veel nadenkt over kunstwerken, als men reflecteert, als men ze door het medium van het bewustzijn haalt, dan is dat ongeveer hetzelfde als wanneer men voor iemand een gerecht vies maakt, bijvoorbeeld zoals een gerecht je niet meer smaakt wanneer je na afloop van een afschuwelijke oude grap te horen krijgt dat het eigenlijk allemaal delen van dierenlijken zijn die je daar aan het eten bent.’ Maar kunstwerken zijn geen gerechten.’ (NS IV, 8, p. 203)
Een culinaire beleving is ‘voor-esthetisch’ en werkt bovendien verdovend, zodat de waarneming wordt verstoord. De consument wordt buiten de kunst gehouden, de waarneming wordt in de war gestuurd – culinair beleven is voor– en an-esthetisch. De beschouwer wordt ontwapend, het kritische apparaat wordt stilgelegd.
Het culinaire kan in dit opzicht met het Griekse pharmakon omschreven worden: het is tegelijk gif, medicijn en drug; het vergiftigt, verdooft en bedwelmt. Het woord Gift valt verschillende keren in Adorno’s oeuvre (zoals in ‘Theorie der Halbbildung’), maar hij vergelijkt culinaire momenten – niet toevallig in Ästhetische Theorie, waar zijn kritiek op de slokdarm overslaat (GS 7, p. 500) – ook met ‘pillen’ die dwangmatig geslikt moeten worden. Het heeft iets weg van heksenbrouwels die buitengewone geneeskrachten kunnen bezitten, maar evengoed een vloeibare dood kunnen inluiden. Adorno laat zich helemaal gaan in Minima moralia (1951), in de (aangepaste) vertaling van Hans Driessen:
‘[D]e toon van elke film is die van de heks die het kindje dat ze wil betoveren of opeten, het eten aanbiedt, terwijl ze op afgrijselijke wijze murmelt: ‘Lekker soepje, smaakt het soepje? Laat het je smaken, smakelijk eten.’ In de kunst heeft Wagner deze tovenarij van het keukenvuur [Küchenfeuerzauber] uitgevonden, wiens talige intimiteiten en muzikale kruiden altijd zichzelf op smaak brengen [sich selber abschmecken] […].’ (GS 4, p. 227)
Magie, tovenarij en hekserij zijn metaforen die in bijna de hele cultuurkritiek doorwerken. Waar andere denkers waarschuwen voor andere ingangen, is het bij Adorno opnieuw via de mond dat je wordt betoverd.
*
PS
Het zicht en het gehoor zijn de geprivilegieerde zintuigen van de esthetische ervaring. Als reuk-, tast- en smaakzin een rol krijgen, dan is dat in happenings en in vormen van relational aesthetics (van de futuristische kookkunst van Filippo Marinetti tot de curries die Rirkrit Tiravanija voorschotelde) of in populaire totaalbelevingen (voor zijn La Caverne du Pont Neuf, deze zomer in Parijs, werkte JR samen met een parfumhuis). Beeldende kunst, podiumkunst, muziek, literatuur en film kunnen het perfect met ogen en oren stellen. Maar natuurlijk zijn niet alle manieren van kijken en luisteren even goed. Er zijn net zoveel positieve (authentieke, ware, diepe) en negatieve (niet-authentieke, onware, oppervlakkige) kunstervaringen als er metaforen voor zijn. Eén manier om de kwaliteit van het kijken of luisteren aan te geven, is door een beroep te doen op andere zintuigen: tast-, reuk- en smaakmetaforen slaan soms op een verrijkte waarneming – denk aan ‘een streling voor het oor’ – maar even vaak gaat het over een waarneming die van het doel wordt afgeleid.
De tastzin heeft in de twintigste-eeuwse kunstfilosofie een ambigu statuut. Walter Benjamin acht ‘tactiele perceptie’ onmisbaar voor de ervaring van architectuur, en in zijn ‘Charakteristik Walter Benjamins’ (1950) beschrijft Adorno de ‘tweede zintuiglijkheid’ van zijn overleden vriend als volgt: ‘De gedachte zit de zaak op de huid, alsof zij zich tot tasten, ruiken, proeven zou willen omvormen.’ (GS 10.1, p. 251, vertaling Mark Wildschut). Gilles Deleuze waardeert de ‘haptische’ schilderkunst van Bacon en Cézanne – een term van Alois Riegl, ontleend aan het Griekse woord voor ‘voelen’, haptein. Marxisten als Adorno associëren de tastzin dan weer met een bezitsrelatie, wat het kunstwerk net uitsluit. (Bovendien heeft Adorno tast- en smaakzin eens in één adem genoemd, uiteraard met negatieve connotatie: ‘een in wezen voorartistieke, grofstoffelijke neiging tot het aftasten en proeven van geïsoleerde prikkelmomenten’ (GS 15, p. 246).) Een kunstconsument die alleen wil weten wat hij aan het kunstwerk zal hebben en uitsluitend kunstwerken apprecieert die hij meteen be-grijpt – het is nefast voor de kunst. Mochten handen geen tastreceptoren hebben, dan zou de tastzin misschien een positievere evaluatie krijgen, maar de absurditeit van zo’n gedachte-experiment toont aan dat grijpen en tasten bij de mens niet van elkaar te scheiden zijn. Zo wordt de tastzin een gepaste metafoor om de kapitalistische cultuurindustrie te bekritiseren.
Via onze neus raken we dan weer makkelijk bedwelmd. Opiumdampen staan sinds Marx symbool voor verdoving en passiviteit. Religie als ‘opium van het volk’ werd een slogan van de secularisatie, maar ook in tijden van cultuurindustrie knijp je je neusgaten maar beter dicht. Narcotische stoffen en ‘geestelijke aroma’s’ (Marx) kunnen de ervaring van kunst doorkruisen, met een neus die te doorlatend is, een te makkelijk slachtoffer voor slechte invloeden. ‘Het volk is opium voor het volk,’ zo besluit Adorno een tekst uit 1953 over ‘beknotte muziek’ (GS 14, p. 66). Opium is voor hem niet alleen een goede metafoor voor iets dat van buitenaf komt: het aan de cultuurindustrie onderhevige volk zou zich ook gewillig met zijn eigen zelfvoldaanheid verdoven.
Van de drie ondergeschikte zintuigen duikt de smaakzin in alledaags taalgebruik het vaakst als metafoor op. Dat wij menen cultuurproducten als etenswaren te consumeren, zegt iets over hoezeer kunstervaringen met de spijsvertering worden geassocieerd. Eenvoudige kunstwerken zijn entertainment, complexere werken zijn moeilijk te verteren of behappen – alles wijst op een voedende functie. Voordat het in de maag belandt, moet een kunstwerk de tong en tanden passeren, en dan is de verleiding groot om te beginnen knabbelen: de mond als atomiserende vermaalmachine. Adorno heeft de metafoor tot het uiterste gedreven, maar met termen als sound bite en snackable content wordt ook nu nog dezelfde associatie gemaakt.
Bij het kijken of luisteren naar kunst krijgen de neus en huid onvermijdelijk indrukken binnen; alleen de tong blijft onberoerd. Proeven is – uitzonderingen van medische of criminele aard niet meegerekend – de enige zintuiglijke waarneming die niet onbedoeld kan gebeuren. Voor de activering van de smaak is een daad van de tongeigenaar nodig: de mond moet geopend worden. Proeven gebeurt niet even automatisch als ruiken en voelen, waarvan de overeenstemmende organen rechtstreeks aan de omgeving zijn blootgesteld. Misschien is dat de voornaamste reden voor de demonisering van de smaakzin: een slechte kunstervaring veronderstelt een keuze. Ik kan de beslissing nemen om mijn mond gesloten te houden en mijn smaakpapillen niet met mijn ogen en oren te laten interfereren; voor tast- en geurreceptoren ligt dat moeilijker. De kunstconsument via de smaakzin aanpakken betekent dus: hem op z’n verantwoordelijkheid wijzen. Heeft Adorno ooit iets anders gedaan?
* GS en NS verwijzen respectievelijk naar de Gesammelte Schriften en Nachgelassene Schriften van Theodor W. Adorno. Ästhetik (1961/62), volume 8, sectie 4 van de nagelaten geschriften, in een redactie van Anne Eusterschulte en Michael Schwarz, verscheen eind 2025 bij Suhrkamp, Berlijn. Voor de secties (Abteilungen) binnen de Nachgelassene Schriftenworden Romeinse cijfers gebruikt, voor de volumes (Bände) Arabische. Alle vertalingen zijn van de auteur, tenzij anders vermeld. Recente boeken van Adorno in het Nederlands: Dialectiek van de Verlichting. Filosofische fragmenten (Amsterdam, Boom, 2017, met Max Horkheimer); Minima Moralia. Reflecties uit het beschadigde leven (Nijmegen, Vantilt, 2013); Prisma’s. Cultuurkritiek en maatschappij en Zonder richtlijn. Parva aesthetica (Amsterdam, Octavo, 2012).