FUNGI. Anarchistische ontwerpers

‘Schimmels weigeren!’ zo luidt de boodschap van deze tentoonstelling in het Nieuwe Instituut over de eigenzinnige kracht van schimmels of zwammen. Fungi zijn veel meer dan shiitake in een kom ramen of trendy myceliumpanelen voor hippe architecten. De curatoren, antropoloog Anna Tsing en architect-kunstenaar Feifei Zhou (oprichter van designstudio terriStories), tonen dat schimmels rebelse en autonoom opererende wezens zijn die je niet zomaar kunt negeren.

De expo is opgedeeld in drie kamers. De eerste kamer (‘Afbreken’) belicht de vernietigende kracht van schimmels. Meteen word je geconfronteerd met schimmels in huiselijke sferen. Voorraadkasten tonen het verrottingsproces van brood, terwijl een nagebouwde keuken laat zien hoe vocht op gipsplaten schimmels de kans geeft om zich te verspreiden. Het werk van Anicka Yi, With Whose Blood These Eyes Were Crafted (2019), plaatst modernistische designinterieurs tegenover de bruidsluierzwam. Ze wijst op het stille geweld, door onteigening en vernietiging, waarmee het creëren van verfijnde interieurs gepaard gaat. In het andere deel van de ruimte staan werken die toelichten hoe schimmels goed gedijen in een monocultuur, met een focus op mais, koffie en boomplantages. De genetische eenvormigheid van gewassen zorgt dat de voortplantingscellen van schimmels makkelijker door de wind worden meegevoerd. Telkens worden we eraan herinnerd: ‘Monocultuur zet de deur open voor moordschimmels’ – want schimmels mogen dan onschuldig en klein lijken, ze kunnen fataal zijn. Het Nieuwe Instituut toont bovendien items uit de eigen collectie, zoals grondplannen die bezet zijn door een zachte witte waas of die door gaten werden aangetast. De schimmels sijpelen over de tekeningen van de architect en stellen een alternatief ontwerp voor.

In een zaal met als titel ‘Ombrengen’ ligt de klemtoon op slachtoffers van de huidige kapitalistische wereld. Kunstwerken tonen hoe schimmels gebruikmaken van de industriële infrastructuur, met als gevolg processen die bijdragen tot de vernietiging van talloze soorten. Voor uitgestorven kikkersoorten wordt een gedenksteen opgericht. In de tentoonstellingsruimte weerklinken geluiden van kevers die, dankzij schimmels, bomen aantasten en verteren. Myceliumstrengen en resten van uitgestorven bomen komen spookachtig tevoorschijn, waardoor in deze tweede zaal duidelijk een sfeer van rouw ontstaat. Centraal in de tentoonstelling bevindt zich de video-installatie Of Boar and Fungi. A Nuclear Love Affair (2025), een samenwerking tussen kunststudio Berkveldt, antropoloog Bettina Stoetzer en kunstenaar Åsa Sonjasdotter. In een visueel en ruimtelijk sterke installatie worden beelden van truffels, wilde zwijnen en bossen in Tsjernobyl na de ramp met elkaar verweven. Het werk nodigt uit om te reflecteren over de onontkoombare omloop van radioactieve resten en hun langdurige ecologische doorwerking.

De derde en laatste kamer toont, onder de noemer ‘Mobiliseren’, hoe schimmelgemeenschappen woningen en landschappen bouwen op verschillende schalen, van keutel tot bergketen. Er wordt voorgesteld om hardnekkige, mensgerichte aannames los te laten: hier zijn schimmels de ontwerpers. In een sculptuur met de vorm van een termietenheuvel worden fossielachtige stenen tentoongesteld, om te laten zien hoe schimmels en termieten in nauwe symbiose samenwerken en complexe structuren creëren. In de poëtische animatiefilm Matsutake Lead The Way (2025) belichten Shiho Satsuka en Liu Yi de relatie tussen matsutake en Japanse dennenbossen. Nadat Hiroshima door de atoombom werd verwoest, was een van de eerste levensvormen die opnieuw verscheen de matsutakepaddenstoel, een culinaire delicatesse. De matsutake laat zich niet cultiveren, maar groeit uitsluitend onder specifieke omstandigheden, in uitgestrekte dennenbossen op mineraalrijke bodems. Daarmee belichaamt de paddenstoel hoe schimmels landschappen opnieuw bewoonbaar maken, zelfs in gebieden die zijn ontwricht door de mens.

Een uitgesproken multisensorisch werk is Yeast Worlding (2025) van bioloog Rob Dunn en studio Baum & Leahy. In deze immersieve installatie kunnen bezoekers op een andere manier kijken naar het lichaam en het ervaren vanuit het perspectief van gist, een schimmel essentieel voor de digestie. Het kunstwerk doet denken aan een ontmanteld spijsverteringsstelsel, gecombineerd met dunne doeken vol poëzie en dreigende klanklandschappen.

Architect Phil Ayres blijft het meest expliciet binnen het domein van de architectuur. Chair for Biohybrid Architecture (2025) is een experiment met bamboeachtige coconstructuren die levende schimmels op gekke wijze hebben aangetast. Ayres onderzoekt hoe architectuur kan leren van schimmels door leefruimtes voor hen te ontwerpen. Rotten is hier geen sluipend gevaar, zoals in de bouw, maar een cruciaal ecologisch proces.

Het viel te verwachten dat deze tentoonstelling zou vertrekken vanuit de vraag wat architecten en ontwerpers van schimmels kunnen leren, aangezien het Nieuwe Instituut zich profileert als een museum voor architectuur en design. Die insteek blijkt echter niet de kern van FUNGI. Er worden geen alternatieve bouwmethodes of ontwerpscenario’s gepresenteerd, maar wel een niet-antropocentrisch perspectief op de wereld, dat vertrekt vanuit andere organismen en kritisch reflecteert op de gevolgen van menselijke dominantie. Voor een architectuurmuseum is het een bewonderenswaardige keuze. De tentoonstelling toont niet hoe we anders kunnen bouwen, maar hoe we anders kunnen kijken. Schimmels worden gepositioneerd als ‘antidesigners’ en als co-ontwerpers van de wereld: organismen die bestaande structuren ondermijnen, hergebruiken en naar hun hand zetten, vaak buiten de menselijke controle om.

Sommige werken voelen eerder aan als een visuele vertaling van wetenschappelijk onderzoek dan als autonome objecten. Het narratief lijkt vaak vooraf al vast te liggen, waarna de visuele of ruimtelijke uitwerking volgt. Desondanks vormt de leerzame tentoonstelling een mooi voorbeeld van interdisciplinaire samenwerking tussen onderzoekers en kunstenaars. FUNGI slaagt erin om ontwerpers én een breder publiek bloot te stellen aan een wereldbeeld waarin de mens niet langer het vanzelfsprekende middelpunt vormt.