Land and Soil. How We Live Together

Als een rotonde met vele ingangen, zo is deze tentoonstelling in K21 in Düsseldorf. Er is een ingang in de tijd, vijfhonderd jaar terug, met de opstand van Duitse boeren tegen de privatisering van het land en een ondoorzichtig netwerk van belastingen en verantwoordelijkheden. Het is de tijd van de Europese godsdienstoorlogen, het begin van de boekdrukkunst en het ontstaan van het financieel kapitalisme. Het gaat over een strijd om het land, als territorium en dus als macht. Maar het is ook zeer expliciet een strijd om de bodem en om een leven dat afhangt van vruchtbare grond.

De Düsseldorfse kunstenaar Alex Wissel zet zich pal in het midden met De Triomf van de Dood, het schilderij van Pieter Bruegel de Oude uit 1562 waarvan hij een fragment sterk uitvergroot op een twintig meter breed canvas (het origineel van Bruegel meet 160 bij 120 centimeter). Het doek diende in 2025 nog als decor voor een theatervoorstelling en is zo groot dat het enkel past op de zwevende muur boven de patio van het K21-gebouw. Het beste zicht – met wat moeite al zichtbaar vanaf de begane grond – heb je op de derde verdieping door de ramen van de galerij. Het fragment herneemt nagenoeg de volledige bovenste helft van het schilderij, met de verschroeide aarde die het resultaat is van de vechtende skeletten en boeren op de onderste helft. Op de muur rond de ramen aan de binnenkant van de galerij staan de Latijnse woorden Verbum Domini Maneat in Aeternum: het woord van de Heer is eeuwig, het motto van de Lutherse Reformatie. De tekst staat onder de regenboogvlag die toen werd gedragen door de boeren rond de reformistische prediker Thomas Müntzer, in hun strijd tegen de feodale macht. De tractor in hetzelfde beeld maakt de verbinding met de actuele Europese boerenstrijd, tegen ongelijke handelsakkoorden in een kapitalistische logica die meer geeft om winst dan om vruchtbare grond.

Het is niet zo moeilijk om van die Duitse boerenopstand een lijn te trekken naar de oorlog en terreur vandaag. In Oekraïne vechten Poetins soldaten voor meer territorium, macht en invloed en vecht Oekraïne terug met vruchtbare bodem en grondstoffen als inzet. In Gaza leidt de verwoesting van het Palestijnse volk, van huizen en tuinen, tot een totale afhankelijkheid van door Israël nauwelijks toegestane internationale hulp. De Oekraïense fotograaf Boris Mikhailov gaat met zijn foto’s terug naar de uitzichtloze armoede in Kharkiv na de val van de Sovjet-Unie. De landkaarten van Dor Guez verkennen de ervaringen van uitdrijving bij zijn Tunesisch-joodse en Palestijnse-christelijke grootouders en zijn achtergebleven familie in Gaza. Vragen rond identiteit leiden recht naar de aarde waarop en waarmee die identiteit zich vormt.

De bovenste verdiepingen van K21 dienen normaal gezien voor collectiepresentaties. Hier worden ze uitzonderlijk geïnfiltreerd door de tijdelijke tentoonstelling, die aanvangt op de ondergrondse verdieping. Daar staat meteen het werk van Christopher Kulendran Thomas. Leden van de Tamildiaspora vertellen over de onafhankelijkheidsoorlog in Sri Lanka, onderdrukt in 2009, die je kunt lezen als een andere actuele versie van de zestiende-eeuwse boerenstrijd, die ook werd ondersteund door de toenmalige media. Het gedrukte woord van het boek maakt plaats voor het digitale; de beeldenstroom na 9/11 wordt aanleiding voor de War on Terror, als politiek narratief voor regimes die afrekenen met lokale minderheden. Terwijl dansende jongeren de verbinding met de traditie belichamen, zien anderen de technologie als mogelijkheid om de wereld te veranderen. Een door AI gegenereerd personage zet zich boven de materiële wereld, in deze uitdijende installatie waarin de projectie van het woud achter de kijker verdubbelt in een spiegelend scherm. De bomen als sculpturen versterken de immersieve ervaring.

Waar eindigt imperialisme en (her)begint traditie? Wat is het geschikte medium om mee te werken? Hoe opnieuw zelfbeheer verwerven op gestolen grond? De vragen keren terug in de installatie van de Cercle d’Art des Travailleurs de Plantation Congolaise (CATPC). Zij tonen hun werk aan de andere kant van de kelderverdieping, waar de ramen uitkijken op de waterlijn van de vijver rond het museum. De installatie bestaat uit beelden die leden van CATPC eerst maakten in klei, de grond van het op Unilever teruggewonnen gebied waar de van plantagearbeiders tot kunstenaars omgeschoolde Congolezen werken. Die kleibeelden werden ter plaatse gescand in 3D en in Amsterdam opnieuw geprint in een mengsel van cacao en palmolie, grondstoffen van de voormalige plantage. De beelden brengen verhalen over hoe de traditie werd verstoord door het koloniale imperialisme. Omgekeerd wordt het koloniale verhaal deel van de traditie: centraal in de installatie staat een houten beeldje van de vermoorde koloniaal Ballot, in de jaren dertig gemaakt door plantagewerkers en recent dankzij CATPC teruggekregen van een museum in Virginia. En ook hier gaat aan de fysieke restitutie van het beeld een digitale actie vooraf. CATPC schreef digitale certificaten, gebaseerd op foto’s van het originele beeld, gevonden op de website van het museum.

Dat gegeven levert alweer een andere ingang tot deze tentoonstelling, zichtbaar in de video’s die CATPC maakte van de terugkeer van het beeldje. Alles speelt zich af in en rond de White Cube die ze in 2017 openden als hun museum, op de voormalige plantage in Oost-Congo. Het keert terug in de Toolkit. Seven Easy Steps for Museums to Liberate the Plantations that Funded Them, door CATPC gepresenteerd in de marge van deze tentoonstelling. En het zit ook in de aandacht voor het gebouw van K21, het voormalige Ständehaus, dat aan het einde van de negentiende eeuw diende als een eigen parlement tegenover de centrale Pruisische macht. Op een bepaald moment worden die vele ingangen echter te talrijk, en sterk werk dreigt te verdwijnen achter een grijs concept – een rotonde waar je zo snel mogelijk weer af wilt, maar toch telkens weer naartoe wordt geleid.