Een van de twee openingsexpo’s in de gloednieuwe kunsthal BRUSK in Brugge is gewijd aan het werk van de Turks-Amerikaanse kunstenaar Refik Anadol (1985). De tentoonstelling bestaat uit een donkere ruimte met hypnotiserend oplichtende schermen. In het midden staat een video-installatie en esoterische elektronische muziek vult de ruimte. De eerste reeks schermen toont telkens een andere categorie clichématige afbeeldingen van het soort dat je op kalenders zou verwachten, zoals stadsgezichten en bloemen. De beelden lopen in elkaar over, terwijl het algoritme – ontwikkeld door Refik Anadol Studio – nieuwe vormen en vreemde texturen hallucineert.

Anadol staat bekend om zijn ambitieuze AI-kunst. Hij liet een algoritme door het gehele archief van het MoMA grasduinen voor Unsupervised (2022) en deed hetzelfde met natuurhistorische archieven voor Large Nature Model(2024). Tijdens de expo Latent City blijft AI een black box: zowel de gebruikte data als de werking van het algoritme blijven onduidelijk. Als data werden gedigitaliseerde kunstwerken uit de museumcollectie gebruikt, maar ook historische archieven, kaarten, licht- en weersomstandigheden en gegevens over ‘hoe mensen zich door de stad bewegen’, aldus de tentoonstellingstekst. Waarop en hoe het werkende algoritme is getraind, welke instructies het kreeg – het wordt niet vermeld.

Zonder context blijven de werken lastig te duiden. De botsing van clichématige beelden met complexe, door AI verzonnen texturen en lijnen levert smakelijke resultaten op. Een gespiegelde horizon brengt rust in de composities, maar verder overheerst de inmiddels even vertrouwde als vreemde AI-esthetiek, steeds in beweging, het unheimische midden houdend tussen organisch en artificieel. Ondanks de beloofde grenzeloze mogelijkheden lijkt ook AI een eigen (beperkte) stijl ontwikkeld te hebben.

Centraal in de ruimte staat een monumentaal en immersief videowerk, twaalf meter hoog, met een voor Anadol kenmerkende beeldtaal: kleurrijke, vloeiende beelden in zeer hoge resolutie. De spiegelende oppervlakken maken alles extra overweldigend. Het beeld bestaat uit een constante stroom gekleurde bolletjes, die langzaam in een maalstroom van kleuren terechtkomen en zich daar onderling mengen of niet, uitstulpen of wegstromen. Het wordt afgewisseld met andere aquarelachtige beelden en mistige vlammen. Schaduwen en lichtpunten vormen dieptes en laten ramen en gewelven opdoemen, wellicht met kerkinterieurs als bron. Zoals in de eerste serie zijn ook deze beelden in een voortdurende staat van transformatie. Soms zijn de contouren van zwanen – symbool voor Brugge – kort te herkennen in de textuur.

Als een viering van zintuiglijk plezier, in de geest van hypnotiserende filmpjes waar het internet vol van staat, waarin mensen verf mengen of snoepjes maken – zo komt al dit werk op het eerste gezicht over. Voor wie wil dat kunst ergens over gaat, rest er altijd nog het vage gevoel dat alles dat wordt getoond iets met Brugge te maken heeft – niet onbelangrijk voor een publiek dat ofwel in Brugge woont of daar, wellicht als toerist, bewust naartoe is gereisd. En toch lijkt Anadol een truc uit te halen: aan de ene kant kan hij, wat de betekenisgeving betreft, altijd verwijzen naar de ‘data’, maar aan de andere kant hoeft hij er niets over te zeggen, aangezien de gegevens zijn verwerkt op een manier die zich niet meer laat aflezen. Uiteindelijk drijft zijn werk op de esthetiek van informatie. Het is zoals wanneer je in sciencefictionfilms (een belangrijke inspiratiebron voor Anadol) personages codes ziet typen of op ingewikkelde knopjes ziet drukken: je hoeft niet te snappen wat er gebeurt, zolang je het als technologie of vooruitgang interpreteert.

In BRUSK schuilt de sciencefiction in de suggestie dat de AI-analyse van stadsdata iets nieuws over de stad zichtbaar maakt. Met zijn ‘dataschilderijen’ plaatst Anadol Brugge in een reeks steden als Seoul, Berlijn, New York, Portland en Stockholm. Op de schermen verschijnen langzaam draaiende, abstracte 3D-modellen: kleurrijke netwerken als suikerspinnen, omkaderd door technische metadata en door toelichtingen over het algoritme. Het zijn grafieken zonder legendes en zelfs als we de data zouden kennen, zou er van kennis nog geen sprake zijn. Afgewisseld met een grote hoeveelheid kleine afbeeldingen uit Brugse stadsarchieven, suggereert het geheel een bijna nostalgische verbinding met het archief als stabiele dataset: materieel, lokaal en historisch. Een stadsarchief is echter nooit representatief voor de stad als geheel, want ook institutionele archieven zijn per definitie selectief en niet-neutraal. De afbeeldingen knipperen en verdwijnen of stromen snel voorbij: ze weerspiegelen op die manier eerder een indruk van het ‘archief’.

In de video die met enige generositeit als toelichting te beschrijven valt, maar die uiteindelijk overwegend promotionele trekken heeft, zegt Anadol: ‘Brugge is data geworden – afbeeldingen, kaarten, kanalen, daken, ritmes.’ De architectuur van Brugge is inderdaad zelf al een archief van de cultuur en de geschiedenis die de stad gevormd hebben, maar dat verklaart niet waarom het stadslandschap verder geabstraheerd moet worden. De titel, Latent City, suggereert verborgen kennis, die voordien ontoegankelijk en onbegrijpelijk was en dat helaas ook blijft. Dit levert een publiek op dat de techsector graag ziet: al te zeer onder de indruk om echt kritische vragen te stellen, maar wel overtuigd van de belofte van nieuwe technologie.

Het is moeilijk om al het technologische spektakel, zeker in combinatie met de afwezigheid van enige kritiek op de rampzalige ecologische effecten van de AI-industrie, niet als een vorm van promotie voor de techsector te zien. Anadol werkt samen met Google, Microsoft en Meta, zodat hij als een ambassadeur voor AI te beschouwen valt. De meest langdurige samenwerking onderhoudt hij met NVIDIA, leverancier van de hardware achter vrijwel alle grote AI-systemen, inclusief die voor defensie en surveillance. Op de website van NVIDIA wordt zijn studio als vlaggenschip uitgelicht.

Brugge wordt in Latent City op een apolitieke wijze gerepresenteerd. Het sluit aan bij de ambities van BRUSK, een kunsthal die zichzelf én de stad wil profileren. En het werkt, want wie kan er iets tegen het Venetië van het Noorden hebben? Over de stad zelf wordt echter niets nieuws gezegd of onthuld – het resultaat is citymarketing, maar kunst is iets anders.