Sampler

Omdat er geen noemenswaardig kapitaal in circuleert, kan het veld van de kunstenaarspublicatie op weinig prestige rekenen. Toch kent het een behoorlijke en kwalitatieve aanwezigheid van praktijken, uitgeverijen, book fairs, verzamelingen, studies en artikelen. In de Gentse Kunstenbibliotheek, eind vorig jaar erkend als Vlaamse ‘collectiebeherende organisatie’, ligt de tentoonstelling Sampler in het verlengde van de verzameling.

De autonomie van de kunstenaar inzake de conceptie en productie van publicaties gaat minstens terug tot de historische avant-garde. De ‘democratische multiple’ voorbij het boek als kostbaar object, zoals Johanna Drucker het omschreef, kwam tot wasdom in de naoorlogse periode. Het kunstenaarsboek, met beperkte productiekosten en verkoopprijs – niet zelden met emancipatorische aanspraak – werd mogelijk gemaakt dankzij kunsthistorische ontwikkelingen en de democratisering van drukwerk. Binnen deze historische dimensie van het kunstenaarsboek functioneren bij uitstek publicaties van jonge kunstenaars. Op kunsthogescholen wordt het boek als zelfreflexief medium frequent afgetast, en daarvan getuigt deze tentoonstelling.

Sampler bestaat uit drie onderdelen: 75 studentenpublicaties (gemaakt tussen 2000 en 2024) worden gepresenteerd in drie vitrines; 26 titels worden in kleefletters verspreid over de verdiepingen van de bibliotheek als ruimtelijke ingrepen; en een publicatie bevat spreads van 32 publicaties, in fotokopie-facsimile. In tegenstelling tot op eerdere tentoonstellingen van curator Kasper Andreasen – Copy Construct (2017) en FLIP. About Image Construction (2018) – kunnen de publicaties niet doorbladerd worden. Door de schikking in vitrines kunnen slechts enkele pagina’s worden bekeken en gelezen. De expo ontvouwt zich volgens de krachtlijnen van Andreasens kunstenaarspraktijk: herneming en montage van fragmenten en gevonden materiaal; de kruispunten tussen tekening, tekst en druk; reflectie op en verruiming van het medium of dispositief; verbeelding van geografie, locaties en ruimtelijkheid.

Een titel kan, zoals Sampler, op begrijpelijkheid mikken, maar kan ook woekerend en uitdagend gecombineerd worden, zoals de gedecontextualiseerde titels in de bibliotheekruimtes dat meestal doen. Het woord ‘Notizen’ bevindt zich weinig prikkelend in de nabijheid van een intiem geplaatst tafeltje, en ook ‘Snippers’ boven een leesruimte is een weinig resonerende metafoor. De frase ‘Point of Interest’ op de gangmuur beneden verwijst naar digitale navigatiesystemen die de consument van apotheek naar Eiffeltoren of van restaurant naar bibliotheek kunnen leiden. Op het einde van de gang lonkt ‘Somnambule’ boven een deur die blijkt te leiden naar het koffiekamertje – de pauze als dagdroom, of slaapwandelen tijdens al te routineus werken? In de sectie twintigste-eeuwse kunstgeschiedenis spookt de herinnering rond het jaar ‘1984’. De variërende typografie, verzorgd door Aagje Vandriessche, verleent aan de titels én aan de duizenden ruggen een plots opvallend, subtiel beeldkarakter.

De publicaties in de vitrines liggen of staan naast en over elkaar, als een soort montage van pagina’s in ensembles. Zo ontstaat bijvoorbeeld een vergelijking van de verbeelding van actieve of gewelddadige lichamelijkheid in diverse zwart-witte tekeningen, mediafotografie en gravure. In een andere montage wordt een vereenvoudigde narratieve tekening abstract dankzij rijen cryptische tekens op de naburige pagina. De interessantste combinaties zijn complexer: een tekening, een technische prent en een frottage zetten aan tot reflectie over het tekenkundig mechanische en organische, over structuur en spel, lijn en vlak. Een serie foto’s en een striptekening worden omklemd door een essayfragment; het ‘point of interest’ omcirkelt een opaak detail in een beeld. Conventionele narrativiteit functioneert via een knooppunt waarnaar alle andere, heterogene elementen verwijzen.

De publicatie Sampler is een hybride van inleiding, toelichting en kunstenaarsboek. Elke spread toont een montage van twee pagina’s uit verschillende publicaties, op elkaar gestapeld en gevouwen zodat er andere combinaties ontstaan. De namen en toelichtingen staan elders opgelijst. Vier blauwe inserts zijn eveneens hybride: een lijst met kunstenaars van wie de publicaties prominent zijn in de bibliotheekcollectie en beelden van een eerdere tentoonstelling van kunstenaarspublicaties (2023), die een extra montagelaag vormen. De pagina’s in Sampler worden, net als in de tentoonstelling, geactiveerd door isolatie, anonimiteit en nevenschikking. Een reflectie op schaal en expressieve lichamelijkheid bij Basquiat staat naast een collage van calling cards zoals hooligans die gebruiken: Basquiat blaast tekeningen en taal op tot groot formaat, als waren de tekens hypergespierde lichamen, waardoor een patserige toon van geweld kan gaan meeklinken. Na verder doorbladeren komt de tweede helft van deze pagina’s terug in een andere koppeling.

De gelijknamige publicatie Sampler speelt met manieren van bladeren, lezen en interpreteren, zoals de publicaties in de vitrines structurele en conceptuele aspecten van het boek tonen. For Daily Use (2003) van Anne-Sofie Thomsen thematiseert via beknopte reflecties het lezen zelf; in Belongs to: (2001) van Joséphine Hirschi wordt via het raster van een notitieboek de ruimte van het lezen een ruimte van het schrijven. Toch ligt het zwaartepunt regelmatig op combinaties en snijvlakken van tekening, foto, grafiek, grafische vormgeving, literatuur en drukwerk, zodat het boekmedium zelf minder intens bevraagd wordt. In die zin wordt de tentoonstelling gecomplementeerd, op dezelfde hoogte als de vitrines, door de sculptuur van Rein Dufait in de permanente presentatie: Structuur Schelp (klein) (2020) is een geraamte van ijzer, cement en schelpen, alsof de randen van verschillende boeken gestapeld werden of tot een geheel zijn gestold.

De drie lagen of dispositieven van Sampler worden op elkaar betrokken. Je beweegt heen en weer tussen boek, vitrine en installatie, ook omdat pagina’s en titels opnieuw opduiken. Zo worden historische manieren van lezen en kijken zelfbewust aangezet, geconfronteerd en geëchood. Bij het lezen en kijken in de publicatie speelt een tentoonstellingsblik mee die met wisselende intensiteit beelden en tekstfragmenten isoleert of op elkaar betrekt, terwijl de boeken in de vitrines zich laten combineren als opeenvolgende pagina’s die telkens verschuiven. De titels, verspreid in de ruimte, nodigen uit tot een stapsgewijze lectuur van discrete elementen. Je houdt vast wat geweest is en anticipeert op wat komt; het boekmedium ontplooit zich via een uitdijende, zwervende, psychische ruimtelijkheid. Sampler verkent hoe de mediumspecificiteit van boek, vitrine en installatie teruggaat op onzuiverheid.